<<<<Novitads>>>>
| Tgi ischan nous? | Suprastanza | Sulom Surmiran | Pagina da Surmeir | Curs | Ageid linguistic | Scuntrada e furmaziun |Vendita | Links |

Novitads actualas

[ Archiv da novitads ]
<<<<Novitads>>>>

Igls fimaders èn plagn tgapientscha
Sulom Surmiran
15.05.2008 - 06:27

anr/G.N.S. Igl è ossa passo ple tgi dus meis siva tgi igl scumond da fimar è ia an vigour. Blers ustiers vevan tema da perder giasts e tgi igl stgamgiamaint geia anavos. Igl è pero sa musso tgi chegl è cun pacas excepziuns betg uscheia tar gastronoms an nossa regiun.

Igl 1. da mars 2008 è nia introduia igl scumond da fimar, siva tgi igl pievel grischun è sto cun 75% persiva da scumandar da fimar ainten locals publics. Chel scumond vala pero er per spitals, tendas da festa e per las scolas. Oz, diesch emdas siva digl scumond da fimar, è sa musso tgi igls fimaders sa tignan bagn ve digl scumond ed acceptan pi bagn la lescha tgi chegl tgi blers on spitgia. Ins dastga perfign deir tgi igls fimaders èn pi pulits tgi igls ustiers, pertge er an nossa regiun sa tignan betg tot igls ustiers ve digl scumond. Cò dattigl navot oter tgi igl cumegn sto trer las consequenzas, augmentar las maseiras e neir pi strantg cun las controllas. Schi chegl succeda betg, varo de u de igl cantun da reglar da nov igl scumond da fimar. Gio oz siva diesch emdas scumond da fimar, vessan blers ustiers pi gugent schi dava en scumond total da fimar pertge schi en giast fema ed igl ustier fò attent agl scumond dattigl angal malapernevladads. Schi tge bilantscha fon igls ustiers da Surmeir siva da diesch emdas scumond da fimar?

Giasts tgi nivan schiglio betg
La nossa retschertga vainsa antschet ainten l’ustareia Septimer, tar Ortensia Bischof-Paravicini. Igl local è en li d’inscunter per indigens, dantant er en li noua tgi blers giasts da Beiva sa cattan bagn. Tots chels tgi canoschan l’ustareia son tgi dava muments tg’ins vaseva betg d’ena meisa a l’otra perveia digl fem. Ossa è chegl betg ple igl cass pertge er tar Ortensia Bischof-Paravicini vign betg ple fimo. L’ustiera ò gia tema da perder giasts perveia digl scumond da fimar e scu chegl tgi ella ò detg è chegl betg sto igl cass. Ella vegia blers novs giasts tgi nivan schiglio betg. Igls fimaders geian ordafora a fimar e chegl sainza sa lamentar.

Bung resung digls giasts
Igl restorant Piz d’Err a Tinizong è l’unica ustareia an vischnanca. Ustier è Hans Baumgartner e tar el è la situaziun la suandonta: aint igl local pitschen cun la meisa radonda pon igls giasts fimar ed ainten la sala è scumndo da fimar cigarettas e cigaras etc. Igls dus localas èn separos cun ena vitrigna tgi igl ustier ò laschea far siva tgi igl scumond da fimar è ia an vigour. An general vegia el gia en bung resung cun far en local per fimaders ed en local per igls betg fimaders. Gist digls giasts tgi vignan per magler vegia el en bung resung perevia digl local sainza fem. Giasts ed indigens da Savognin von gugent ainten l’Ustareia Collina tar Gelgia Pool-Lozza. La cumposiziun dalla meisa radonda è magari dètg vasta e vo digl pour anfignen tar igl medi. Igl scumond da fimar vegia caschuno nigns pi gronds problems aint igl Collina, dei l’ustiera. Igls fimaders acceptan igl scumond e seian plagn tgapientscha per chel. Aint igl Collina dattigl dus locals e tuttegna fon betg blers adiver digl local noua tgi è lubia da fimar.

I vignan, von pero pi bod a tgesa
Betg schi incantada digl scumond da fimar e Elsbeth Montalta digl «Alpenblick» ad Alvaschgn. L’ustareia è en tipic li noua tgi chels d’Alvaschagn e dallas vischnancas vaschignas s’antopan e noua tgi vign er fimo. Igls giasts vignan tuttegna dei l’ustiera, ma geian pi bod a tgesa perchegl tgi dastgan betg fimar. Scu chegl tgi veva sa musso tar la votaziun concernet igl scumond da fimar, è Alvaschagn ena vischnanca cun blers fimaders cun esser sto Alvaschagn igl unic cumegn da Surmeir tgi è sto cunter la nova lescha. Igl hotel Grischuna a Filisour ò egna dallas miglras cuschignas an Surmeir ed ò cotras en’otra clientella tgi per exaimpel ena «pinta» da vischnanca. La hospitanta Anna Uffer, ò detg tgi igl scumond da fimar vegia caschuno nigns problems. Igls giasts acceptan igl scumond e schi egn viglia fimar geia el sen terrassa u schiglio ordafora. L’ustiera ò er menziuno tgi igl stgamgiamaint vegia betg sa redutgia siva dall’introducziun digl scumond da fimar.

Legenda:


Ustareias cun schinumnos «fumoirs» vainsa betg bleras an Surmeir. Remartgabel è er tgi ainten las ustareias sa tignigl ve digl scumond da fimar e sen igls plazs da scola betg.

Igls fimaders èn plagn tgapientscha
Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
<<<<Novitads>>>>

Igl risc da screiver cun penna

Sulom Surmiran
04.01.2005 - 16:14

Bartolome Tscharner

Igl termin scada igls quindesch ed ia va anc nign’ideia per l’istorgia tgi vess da screiver anfignen alloura. Damai, no cun en figl alv! Va bagn anc ensanouas en figl. Fiss la pi bela. Cumbagn tg’igl è mesa stad, n’è chegl ena raschung plausibla da betg cattar en sulet figl alv. La trocla è veida, la meisa s’amplunada cun posta e reclama betg ligeida. Igl calimar è pulvro.
Per furtegna vaia catto en figl sen la scrivania digl fegl. L’amprema geda, tg’ia va pudia ma profitar dalla negligientscha digl mies mat, tgi ò igl dung da disordinar mintg’urden.
Oss è’l raso cò sot igls mies îgls, chest bel rect-anghel alv, d’en tagl perfetg: 21 per 29,7 centimeters. Alv am para tottanegna la calour la pi agressiva tranter las calours. Ella am saglia aint pigls îgls, tanscha lour intern d’en alv intransparent e penetrescha ainten mintga foda digl tscharvi. Tot vign alvento, e l’alvour neutralisescha mintga mioula d’en patratg, avant tgi lez pò prueir. Uscheia resta’l veid-viditsch igl figl digl mies fegl.
Er siva tg’ia va rois igl moni digl portapennas nigna letra tgi fiss sagleida noador. Igls scribents grecs e romans vevan en stel pi simpel digl far, cura tg’els eran gigigns d’ideias: Els vevan angal d’implorar egna da lour musas, e gio egna da quellas semper giovnas tgi scutinava lour ureglias plagnas cun ideias e remas. Scu oter fissigl da declarar, tgi Plato, Socrates, Plinus e tot la rattagna da scriptours classics fissan stos bungs da screiver tants codeschs, anc d’en taimp, cura tg’igl palpieri era stgertez-za. Me pero, me, nign tg’inspirescha, mianc igls bofs digl soflafagn digl vaschign.
Gea, ena giovna basignigl, egna cun tgavels neirs scu igl carvung e lungs scu la toma d’ena tgavalla selvadia, daints alvs e sangs cum-plagns, tgommas scu la Venus da Cipra u la Mariarosa Cavigelli da Plattabella. Gea, Maria-rosa seia igl sies nom.
«È en po antiquo», resunigl se dalla meisa, «manegias betg er, igl mies scribifax?»
Ia va vurdo cun smarvegl giu segl plat dalla scrivania ed alloura vaia tschignia sotaint, ma nign’olma tgi fiss stada zuppada lò. Finalmaintg vaia dumando:
«Tgi discorra atgnamaintg?»
Ia era franc dad esser sul-sulet an steiva, u aglmanc dad esser sto sulet. Chior schumbrava angal la plievgia igl sies tact etern giu pigl tetg da tola.
«Ah?», è damai stada la mia proxima dumonda universala.
Cura tgi nign ò raspundia, vaia repetia la mia dumonda: «Tgi discorra atgnamaintg e noua ischas vous?»
«Sung mattagn Mariarosa, tia Rosa. Te am ast gist schendrada.»
«Mariarosa? Ia na canosch nigna Mariarosa. Cala da far beffas da me, sung marido e va dus unfants.»
«Nizevel d’igl saveir.»
«Ma, deiam, ist forsa en spiert?»
«Oh na, va gio detg, sung la tia Mariarosa.»
«Mia Mariarosa!»
«Ma tgi oter. Te am ast regalo la veta.»
«Scu?»
«Cun am dar nom. Dar en nom monta dar l’olma ad ensatgi.»
«Curious. – Basta, te pretendas damai d’esser la mia Mariarosa ed ...»
«Oh, please, call me Rosy and let me speak English, won’t you? That would be much cooler.»
«Na, navot da Rosy ed engles. Nous ischan an terra rumantscha, ed ia – vot deir – te ed ia, nous faschagn part d’en curs da screiver rumantsch.»
«Engles u rumantsch, screiva anavant da me. Chegl am plai.»
«Ma ossa viglia saveir, noua tgi te ist e danonder tgi te raschungas cun me?»
«Dò’m vistgadeira ed alloura possa ma preschentar. Nivadad feminina sveglia la biglia masculina.»
«Bung, damai tge vot purtar? Ena rassa – schagn blava stgeira, da lunghezza dischainta, scuseida en zichel davosvart ed ena blusa alva ... »
«Oh, ainten tge tschentaner veivast atgnamaintg? Te ast nign’ideia da moda ...»
«Na, da screiver ...»
«Oh, omens! Lascha’m vistgeir mamezza. Vi nigna rassa, angal tgotschas neiras, largias cun tantas gaglioffas. I ston pender giu digl tgigl ed ins stò vaseir la corda dalla tonga.»
«Tge ègl chegl puspe?»
Siva d’aveir sfiglia en po ainten en catalog da moda, cuntinuescha: «At dung damai en portasagns, la string tonga, en top, tg’ins veia igl ties vainter, ena tgameischetta e tot igl rest, sa tgapescha da marcas custevlas. Ed ossa fò tgi te cumparas!»
«Sung gio cò! At plaia?»
«Oh, tge surpresa. La Nadia Vincenz è angal en spivintegl dasper tè.»
«Ma, igl è schi freid cò. Vessas bagn pudia scaldar ...»
«Pertge ta cumplanschas, te ast gea igl fi aint igls îgls ed igls ties lefs èn scu barnia. Ena figura scu la tia, vaia anc mai via. Vea no ed at lascha’m dar en bitsch da bavegna. Va en tal gost da tè, ena veira luantscha.»
I suonda ena possa d’ambarass.
«Adegna la madem’istorgia cun vous omens», tunga la sia vousch ossa descla no digl lontan.
«Adegna e semper SDA.»
«SDA?»
«A tè ins stògl er declarar mintga plugl: sex, daners ed autos, u viceversa, scu tg’at plai igl migler.»
«Ast stibgia bagn la tia lecziun an machologia?», vaia constato, observond la mia fatscha raplada aint igl spievel vedvart per far la franca tgi na vegia propi betg egna da quellas expressiuns da ... da macho.
«Ansomma», resignescha ella, «discorrer cun tè è angal fatg passar igl taimp.»
«Veiver la veta è angal fatg passar igl taimp.»
En’otra pôssa suonda.
«Igl è lungurous cò tar tè, va gio detg, ma te na tedlas navot, scu tot igls omens. Vous faschez angal finta da tadlar ed az imaginez, scu la vaschigna, tgi passa gist giu per veia, vesa or da niva.»
«Te paras gia da canoscher bagn igls patratgs e desideris digls omens. Damai – tge vot anc?»
«Cumpagneia. Ia va igl dretg d’aveir ena cumpogna, alla quala tgi poss ma confidar e ... d’en cumpogn, per ruschanar e reir, per ma pusar cunter las sias spatlas largias, egn tgi ma carsigna, tg’am ò gugent ... tgi vei las qualitads spirtalas ainten me, betg scu te, tgi ...»
«An urden – damai, la cumarata chella post aveir. Lucrezia duess ella aveir nom. Cuntainta?»
«Ha, ha, Lucrezia. Pertge adegna schi tradiziunal? Fiss pi scort, schi te faschessas en curs d’aschurnamaint spirtal. – Lucrezia? Tgi sa nomna ozande anc Lucrezia. Nancy u Kelly u Lucy, chegl fiss noms per cumaratas d’ozande. Ma te, cun la tia Lucrezia da stersas! Forsa anc Lucrezia von Planta tgi rachinta adegna angal digl sies Genatsch, scu tg’el vegia tschignia giu dalla canzla dumengia passada durant preda. – Ia vi eir an sorteida, vi galdeir la veta, vi ballar, vi ...»
«Bung, bung e d’accord. At vi conceder er chest giaveisch. Eros Amati seia igl ties cumpogn. El è gioven, grond e bel, è en veir vulcan da sentimaints meridiunals ed el ò bungas ureglias.»
«Hm, tunga bagn. Am para tg’ia sainta gio la sia vousch. El vign. Sung tot excitada.»
«Ma ossa cala, te am rendas anc tot schalous.»
«Hm, schaluseia è igl motor digls mastgels.»
«Cala cun chellas sabientschas da tattas, vi santeir navot ple. Peglia igl ties Eros Amati e vo! – Na, sto cò. At vi dar anc oters cumpogns, en manaschunz da camiuns, ena cuschiniera, en pour, ena serviainta, en scolast da skis – te stost saveir, scu tgi la veta è per propi.»
«En actour ed en pictour», agiunta ella sveltamaintg per am piglier igl pled, ma ia intervign subit, «en banchier ed ena cassiera, en directour ed en canagl, ena massera ed en speculant, en genreal ed en dissident, ...»
Ed uscheia vainsa numno gliout da tottas pastas, e mintg’eda sa fullanava la mia steiva pi e pi fitg. Calo vainsa pir, cura tgi la mia steivetta è stada surpopulada, l’aria davantada stitga e la ramour da tot chellas vouschs rebatteva dallas pareis, tg’ins n’ancligeva mianc ple igl agen patratg. Tots èn davantos activs an lour moda e maniera cun reir e bargeir, cun ruschanar u tascheir. Igl lader ò antschet immediat a ladernar, igl policist a policiar, igl banchier a banchettar ...
Cò dunga en sguard casual segl figl sen la mia scrivania e bad cun desperaziun tg’el è anc adegna veid-viditsch.
«Mariarosa, noua ist? Veano e geida’m or dalla boglia, geida’m a riva!»
Ambratschond igl sies Eros Amati, tgi tigniva igl mang dretg sen la tschinta dallas tgotschas – uah, tge sgarschour d’en aspect! – s’avischigna ella. Cura tg’ia va gia pidimo igls mies sentimaints da schaluseia, l’implorescha: «Varda, igl mies figl è anc adegna alv-alviras. Tge mai ...?»
«Alvetta, Alvetta, vea cun la petta, sbarbgliotta igl poet rumantsch, cura tg’el è ainten las cafognas. Damai, sbarbgliotta!»
«Sung nign poet. Cun tge vaia mirito las tias beffas? Painsa, igl am restan angal anc 26 ouras anfignen la fegn digl termin.»
«Vantgaseis, maglia reis!», sbafegia ella an en cuntign.
«Digl reminent, igl madem è er gio capito ad oters», ed ella dat en bitschung agl sies Eros tgi commentescha la scena cugl sies reir su-gliagleiv, naiv.
«Shakespeare per sumeglia», ma ossa vign la sia vousch taschantada digl cant d’en rockist tgi rockegia ainten en cantung dalla stanza dasper la cusunza tgi cusa, igl spiun tgi spiuna, igl prer tgi pirescha, igl signour tgi signourescha ...
«William», cuntinuescha ella, s’avischinada an dus pass, «cura ch’el veva termino da screiver tot igls sies teaters renumos, ò’l detg en bel de se per sasez: «Ossa vigna a screiver la mia biografia, tg’igls mies amatours ventours vignan a saveir, tgi tg’ia sung sto.» – Davos las culissas dalla sia tribuna ò’l piglia per mangs en figl, è sa pusto davant la scrivania, ò bugnia la penna aint igl calimar, ma cura tg’el ò lia scumanzar a screiver, ò’l pers igl feil. Stond a stibgiond, è’l sa durmanto. El è cupitgia d’ena vart, è crudo giu dalla soptga, ò rot la tutona, e tots tgi on cumplanschia: «L’è mort la mort d’en veir teatrist, davos las culissas dalla sia tribuna.» – Ma an verdad è’l nianto ainten la mar alva.»
«Mar alva?», vaia repetia da smarvegl.
«Gea, Hamlet igl ò stumplo liaint, cura tgi Giulietta igl veva stilito cun la sia atgna penna.»
Sainza am vair explitgia pi manedel chesta «mar alva», ò’la stratg pigl mang igl sies Eros Amati per eir a ballar agl tact digl «Rockin’ Teleman». Ma igl ramadam ainten la mia steiva era per surpassar igl mies cunfegn da toleranza, surtot, cura tg’igl zighinger ò vido en fi segl tarpung persian. Ma igl pumpier è sto segl post an en dai ed ò pumpo, igl cumandant ò cumando ed igl hidrant ò hidro. La musica ò fatg ena pôssa. Igls saltunzs on sfruschia igl suaditsch giu digl front e bitschia lour saltunzas tgi on mess a post lour frisuras. Mariarosa è s’avischinada – adegna accumpagneda da chesta mulesta. Ella am fò segn da tadlar.
«E Mozart», fò ella d’en gest generous, «igl pover Wolfgang veva per screiver igl sies re-quiem. An sia furia veva’l tottenegna – digl reminent l’amprem’eda an sia veta – pers igl feil. Schaschond segl letg ò’l suspiro: «En figl resta alv e la penna sitga, pigl gianzer! Pusserl!», ò’l clamo alla sia donna, pitost en suspeir cumando tg’en cumond suspiro, «porta’m en’oter calimar, tg’ia possa fittar la mia ovra. Fò dabot, u betg? Va igl termin tgi scada.» Ella è eida ve tar Salieri per far amprestar tenta, ma tge tg’els dus on propi fatg, na’t possa betg rachintar. Pero, cura tg’ella è turnada, veva’l igl sies Wolfi gio ragugno per la davosa geda e remess la sia veta, avant tgi terminar la sia ultima ovra. Te sast, tgi veva splunto ve digl isch-tga, e tgi en pèr mascros èn antros, betg per neir per las notas ampurmessas, scu tgi vign colpurto, mabagn per purtar davent l’olma digl maestro. Don Giovanni igl ò bardi-glia alla riva dalla mar alva, noua tg’ia igl va stilito cun la sia penna sitga. Perchegl veva el ena pitschna noda blava segl pèz, tant tg’igl medi roial ò constato anvers Constanze cugls pleds medicals: «Von diesem Kratzerl kann’s doch nit sei.»
«Avonda!», vaia sbrigia. «Ge sen Culm Hicli, vous pievel da fanzignas, noua tg’igl signung signunga e la streia striunga. Pero, lascha’m cumpôss!»
Igl è davanto tot quiet an en batterdigl, tots on antschet a s’absentar alla metta, angal Maria-rosa è sa viouta anc ena geda anvers me e dei d’en tung avertent:
«Nous giagn ossa, scu tgi te giaveischas, ma turnagn pi tard puspe. At bandunagn damai cugl ties figl alv. Ma tign’andamaint, tgi Maria-rosa ò spegnas ed è cotschna scu igl sang.»
Igl isch ò sgriztgia scu adegna, igls pass èn s’allontanos e las vouschs èn sa persas aint igl neir dalla notg.
*
La quietezza è puspe sa patrunada dalla steiva digl scribent. El era tschanto davos la scrivania davant igl figl alv, la penna tintada, igl mang dretg pront per skizzar l’istorgia, sch’ella igl fiss angal neida andamaint. Gio leva’l platger la penna per sverginar igl figl, ma gist an lez mument igl è’l svania igl patratg deliberont. Ed er el è cupido, igl figl alv scu plimatsch.

Vers l’alva dalla dumang spluntigl levet ve digl isch-steiva. Mariarosa è antrada, tignond igl mang dad Eros Amati.
«Ha, ha!», sfrigna ella, «va bagn panso, tgi er te vignas a niantar ainten la mar alva, la mar dalla disfantascheia. Te scribifax mediocher, ast mantganto igl termin. Igl taimp è sparia, nigna remischung per tè! Vea Eros, terminagn chest’istorgia pac originala!»
Eros tgappa igl scriptour runtgond sot la bra-tscha ed igl runga or da steiva, igl platgond alla riva dalla mar alva. Mariarosa, la spinousa, igl stilitescha cun la sia penna, marca Alpha, buna qualitad svizra, marcond en omega segl pèz. La quietezza alva ò oss inundo l’olma digl scribent. Ella igl ò tanschia tg’el era tot alv.
Igls vaschigns, tg’igl on catto pi tard, eran surpiglias dall’alvour tg’amplaniva la sia steiva. La tschendra d’ena cigaretta gist fimada è crudada aint igl tschendrer. La veta pareva d’aveir banduno chest li angal d’en amen.

Contribuziun Administrator




| Home |