pb. Igl otgover 2009 è neida fatga ainten tots 11 cumegns dall’Allianza Val Alvra ena retschertga sur dad abitar ainten vigliadetna. La retschertga è analisada ed avant tgi eir ainten la fasa da realisaziun on igls responsabels infurmo sur digls resultats.
Cun la retschertga fatga oramai igl otgover digl onn passo ins ò contacto tot las persungas dad tot las 11 vischnancas dalla Val Alvra e da totta vigliadetna. E la fegnameira era dad erueir igls basigns ed alloura er la realisabladad dad abitar per igls abitants dalla regiun ainten la vigliadetna. La retschertga cumpigliva 11 paginas ed ins leva saveir dallas persungas dumandadas, schi seia omens u donnas, da tge vischnancas tgi dereivan e scu tgi lour situaziun dad abitar sa preschainta oz. Pinavant ins ò lia saveir, schi ins seia s’occupo cun la dumonda d’abitar per la vigliadetna e tge giaveischs tg’ins vess an chella direcziun. Per exaimpel schi ins less midar ainten ena abitaziun pi pitschna, schi ins preferiss dad abitar an ena famiglia da ples generaziuns, ainten ena tgesa d’attempos, ainten ena residenza da seniors, ena cuminanza d’attempos u an en’otra furma. Tar l’abitaziun scu tala ins ò lia saveir ainten las dumondas tge qualitads e tge preferientschas tgi chella duess aveir. Ed alla finala ins ò er lia saveir ainten la retschertge tge sarvetschs e tge purscheidas tgi ins giavischess ainten la residenza u aglmanc agl conturn an chegl tgi pertotga pasts, pussebladads da transport, coiffeur, medics, spitex etc.
Resultats conc. igls dumondos La retschertga è eida total tar 3’308 persungas da 18 onns anse, returnada è ella da 679 persungas, chegl tgi corresponda a 21% ed è oramai represchentativa. Da chellas eran 60% donnas e 40% omens. Dalla vigliadetna annò eran 7.7% persungas tranter 18 e 30 onns. Igl pi bler, numnadamaintg 38%, èn sa participadas persungas tranter 31 e 54 onns. Tranter 55 e 59 onns eran 10.2%, tranter 60 e 64 onns 10%, da 70 anfignen 74 onns 9.7% e da 75 anfignen 79 onns anc 7.7%. Sur 80 onns eran anc 6.1%. Sa referent sen las vischnancas èn turnadas las raspostas da tot las vischnancas ple u manc an relaziun tenor igl domber digls abitants. Pi ferm è sa participada la populaziun dad Alvagni cun 16.1% e cun 20.1% persungas ordavart igl territori dall’Allianza Val Alvra.
Ena schanza per la regiun Preschento igls resultats dalla retschertga glindesde passo on Roland Weber, igl magnafatschenta dalla tgesa d’attempos «envia» scu iniziant ed autour e Ludwig Caluori scu president digl purtader digl «envia». Atgnamaintg parigl curious tgi gist igls responsabels per la tgesa d’attempos «envia» tgi vessan dad esser interessos dad occupar bagn lour tgesa s’occupeschan da furmas d’abitar alternativas ainten la vigliadetna. Igl «envia» è bagn occupo, pero vei Ludwig Caluori furmas alternativas scu schanza e potenzial per regiuns campestras. Cun igls resultats dalla retschertga ins vegia ena basa per pass concrets. Roland Weber vei igl svilup demografic actual cun adegna daple gliout viglia ord chella vista scu absolutamaintg positiv. Siva dalla pensiun dastga ena persunga anc spitgier tranter 25 e 30 onns e chegl seia en potenzial. Ena bunga infrastructura fetscha ena regiun attractiva gist per tala gliout, er per emigros tgi turnan dalla bassa. An chel senn vei el la vigliadetna scu potenzial per la Val Alvra.
Blers ainten l’atgna tgesa Puncto la situaziun dad abitar dad oz è sa resulto tgi gist angal 19% veivan oz sulets e 75% veivan cun lour partenari da veta. E 76.4% abiteschan an lour atgna tgesa u abitaziun. Sen la dumonda, schi las relaziuns dad abitar tgi els on oz, fissan er adattadas per la vigliadetna, on 40.4% raspundia cun ea, pero cun restricziuns. E betg manc da 42.5% vei las relaziuns beg scu adattadas. Ed igl problem grond è tenor 80% las stgelas. Ena constataziun tg’ins ò er fatg cun igls resultats dalla retschertga è, tgi las ples persungas on anfignen ossa betg fatg gronds pansierts puncto la dumonda dad abitar ainten la vigliadetna e schi alloura betg fitg serious. Dumandadas tge furma d’abitar tgi giavischessan per ig taimp siva la pensiun on tuttegna 46.5% dallas persungas declaro da leir far ena midada ainten ena abitaziun pi pitschna. E 30.9% stimessan er la furma dad abitar scu tgi ins cunascheva pi bod, numnadamaintg ples generaziuns ansemen. Er la tgesa d’attermpos è per 48.9% ena furma d’abitar pussebla ed ena terza digls dumandos gess er ainten ena residenza da seniors. Resortia dalla retschertga è er tgi ins stimess an mintga furma dad abitar survigilaziun e tgira.
Cumadevladad è stimada Puncto la grondezza giavischess gliunschor la gronda part ena abitaziun tranter 2 e 3 stanzas a mez. E fitg impurtant è per 97% tgi las relaziuns d’abitar seian cumadevlas. Ena tgossa tgi fò surstar en gnoul ord la retscherrtga è, tgi ins giaveischa betg quietezza agl conturn dalla tgesa u abitaziun, mabagn lessan 55% tgi marscha ensatge e tgi seia en po veta. Agl manevel digl li d’abitar giaveischa ena buna part dad aveir bunas pussebladads per cumprar aint e bung access tar igl traffic public, pero ègl betg schi impurtant tgi seia agl manevel ena ustareia ed anc manc ena baselgia. Ed anc ensatge tgi dava strousch tar las tgesas viglias, è tar las tgesas novas pero standard e giavischia ferm digls interogos dalla retschertga è ena lobgia. E tgi l’abitaziun seia accessibla ed er adattada per la soptga da rodas è per igls ples quasi cun sasez. Mademamaintg en ascensour, dantant tgi en schler, ena garascha u ena stanza per velos è manc impurtanta. Er ainten la vigliadetna ins less saveir ratschever visetas e hospitar chellas, vot deir er dar la pussebladad da star sur notg. Uscheia lessan 56% ena tgombra per visetas. Er all’activitad ainten la vigliadetna vign do muntada, uscheia lessan 52% en iert u part dad iert, 60% ena stanza communabla per star ansemen, giuier etc.,e 60% less er ena stanza per travagler. Ena local da fitness è alloura dumando pi pac ed ena sauna ansomma betg. Sarvetschs publics èn tenor la retschertga er dumandos ferms: en sarvetsch da glischiva (65.5%), ena sarvetsch da pasts (49%), en sarvetsch da transport (61.2%), spitex (70.1%), sarvetschs medical (80.2%) ed ageid a tgesa (50.2%). Ansomma betg chitos ins fò per la siertad ed uscheia è en sarvetsch da siertad ansomma betg dumando. Chegl tgi ins giavischess pero er, è en sarvetsch da cunsegliaziun per tot igls sarvetschs ainten la regiun.
Cun preferientscha ad Alvagni Ainten la retschertga è er sa resulto, tgi savens lessan las persungas dumandadas passantar lour vigliadetna ainten l’atgna vischnanca. Pero è sa mussada cun 22.8% ena tscherta preferientscha per Alvagni. Pertge è pero betg resortia. Forsa perveia digl li suglialeiv, forsa perchegl tgi sa catta lò gio la tgesa d’attempos «envia» u er oters muteivs. Perveia digl access agl traffic public sogl gio betg esser e perveia dallas pussebladads da cumprar aint mademamaintg betg. Per igls responsabels dalla retschertga èn las raspostas ena anilisa dalla situaziun actuala e directiva per igls giaveischs agl avigneir. Resumo curtamaintg è evident igl giaveisch per ena furma masdada da convivenza ainten la vigliadetna e chegl cun tgira e survigilaziun. I duess betg esser mengia tger ed Alvagni scu li è sa cristalliso scu favorit.
En project anfignen la fegn digl onn? Per igls responsabels dalla tgesa d’attempos «envia», Ludwig Caluori e Roland Weber ègl cler: la retschertga è ossa betg simplamaintg fatga per metter ainten la trocla. Igl basigns per otras furmas d’abitar tgi ena tgesa d’attempos è evident. La preferientscha per Alvagni mademamaintg. Ed essend tgi ins considerescha igls seniors scu en potenzial per la regiun valigl dad ager ed an spezial er dad nizigier las sinergeias cun la tgesa d’attempos «envia». Ins ò gio inizia pass concrets. Chegl vot deir da sierar igl taragn da biagier. Ins ò an meira ena parcella gist dasperas igl «envia» ed ò incumbenso igl cumegn dad Alvagni cun las maseiras da planisaziun per dastger biagier. La suprastanza digl consorzi purtader digl «envia» ò er gio incumbenso en biro da planisaziun cun ena studia per en project. E naturalmaintg duessan igl resultats dalla retschertga neir integros e risguardos tant scu pussebel. Ins vegia er gio piglia invista da divers objects cun furmas d’abitar alternativas per seniors. Er ena calculaziun da costs e pussebladads da finanzaziun èn neidas erueidas. Chegl tgi è oz anc cumplettamaintg avert è scu ed an tge furma tgi igl purtader digl project vign a sa cumponer. Cò dattigl ples pussebladads cun partenaris etc. Er è oz anc daverta la dumonda, schi «envia» vign a sa participar. Gio oz cler è, tgi sustign finanzial digl mang public, vot deir digl cantun, vignigl betg a dar. Scu tgi Ludwig Caluori e Roland Weber on menziuno, ins spera dad aveir anfignen la fegn digl onn en project concret sen meisa. Damais, davart digls iniziants ins è decidia da piglier an mang la tgossa e da betg lascher passar mengia bler taimp. Mademamaintg ins è persvadia digl basigns dad ena furma alternativa d’abitar per seniors ed er igls seniors èn en potenzial per la regiun e la regiun ena cuntrada attractiva per igls seniors. Ins vot damais ager avant tgi igls seniors èn sa decidias per en’otra regiun.
Legenda:
Igl president digl consorzi dalla tgesa d’attempos «envia» ad Alvagni, Ludwig Caluori (san.) ed igl magnafatschenta Roland Weber veian or dalla retschertga igl basigns per furmas alternativas d’abitar ainten la vigliadetna.
pb. Alla seduta digl cunsegl dalla tera Surses digls 22 da fanadour on igls delegos approvo igl rapport annual ed igl rendachint 2009, concedia en credit per la compra da taragn da reserva ed eligia dus novs commembers dalla giunta.
Igl rapport annual ed igl chint digl spital e tgesas d’attempos Surses è nia preschento antras igl magnafatschenta Guido Bloch. Surlonder vainsa gio rapporto da curt. Scu dumonda or digl mez ò delego Romeo Wasescha da Savognin detg tgi el vegia santia repeteidamaintg tgi cussadents dalla tgesa d‘attempos seian betg nias tractos an rughel antras igl persunal. El ò lia saveir dall’administraziun, schi chegl seian angal famas u schi chegl seian fatgs. Guido Bloch ò raspundia da betg saveir da cass concrets, pero supplitgia da neir tar el directamaintg, schi vessan da succeder talas tgossas, uscheia tgi el possa intervigneir directamaintg. Guido Luzio, commember dalla giunta, ò menziuno tgi per tals cass dettigl er la pussebladad dad intervigneir tar igl «ombusmann» digl cantun. Guido Bloch ò er infurmo sur dalla nova lescha cantunala per la repartiziun digls costs per igls cussadents dalla tgesa d’attempos. I seia ena adattaziun alla nova lescha federala ed an general ins saptga deir, tgi igls privats vignan discargeas en tant, igls cumegns pero gravageas pi ferm. Igl cunsegl grond vignan a decider surlonder ainten la sessiun d’avost. Cumegn da referenza per en cussadent dalla tgesa d’attempos è adegna igl cumegn da domicil.
Taragn sen reserva Igl onn onn 1981 ò la fundaziun Pianta fatg en contract da servitut cun la famiglia Spinatsch scu possessoura digl taragn dasperas per biagier segl cunfegn. La fundaziun ò lez mument gio surpiglia en toc taragn. Ainten chest contract è er fixo, tgi la famiglia Spinatsch ò igl dretg da vender la parcella agl spital. René Spinatsch fò ossa adiever da chel dretg e less vender la parcella. Igl prietsch era ainten chel contract nia fixo scu «usito localmaintg per taragn da chel gener». Chest prietsch è tenor stema oz 400.– fr./m2. Da surpiglier antras la fundaziun Pianta fissan radond 900 m2. Chegl dess ena somma da 360’000.– fr. Ins veva pero gio fatg en paiamaint da 40’000.– fr. per la compra dad ena part dalla parcella. Chella somma indexada (71’400.– fr.) vign tratga giu dalla somma totala, uscheia tgi restan 295’000.– fr. Igls delegos on concedia igl credit ed autoriso igls responsabels dalla fundaziun per ena revisiun digl documaint da fundaziun. Clemens Poltera, igl president dalla cumischung digl spital ò menziuno tgi per igl spital seia igl taragn betg en basigns acut, mabagn tgi chel vala scu reserva e dastga neir nizigia sulettamaintg per l’infrastructura digl spital.
Nova cumposiziun dalla giunta Cun las elecziuns cantunalas e circuitalas digls 13 da zarcladour da chest onn dattigl er midadas tar la giunta (suprastanza) digl cunsegl dalla tera. Igl president circuital, Baltermia Peterelli scu er igl vice, Bruno Salis èn nias reeligias igls 13 da zarcladour all’urna. Els fon part ex officio alla giunta digl circuit. Digls oters treis commembers vevan Guido Luzio e Plasch Antona Uffer demissiuno. Filip Dosch veva declaro da star ena ulterioura perioda d’uffezi a disposiziun scu commember dalla giunta. Agls cumegns stat liber da far propostas per commembers dalla giunta. Ainfra l’Allianza digls mastrals da Surses ins ò dicurria la tgossa. Igl president da chella, Giatgen Peder Fontana ò preschento las suandontas propostas: Filip Dosch (an uffezi), Carmen Dedual (nov) e Patric Vincenz (nov). Vetiers veva la pld dalla gruppa Surses proponia Vendelin Coray (nov). Per l’elecziun aint igl amprem scrutini dovrigl la pluralitad absoluta e chella vign erueida antras igl domber total da vouschs da candidats a parteir cun igl domber da posts. Eligias èn nias: Filip Dosch cun 13 vouschs, Patric Vinvenz cun 12 vouschs e Carmen Dedual cun 11 vouschs. Obtignia vouschs ò Vendelin Coray cun 7 vouschs. Igl taimp d’uffezi antscheva igl 1. avost 2010 e cozza anfignen igls 31 da fanadour 2014. Pinavant on igls omens e las donnas digl cunsegl dalla tera eligia Filip Dosch e Bruno Salis scu delegos digl circuit Surses ainten la radunanza da delegos digl uffezi d’execuziun Alvra per l’antschatta december 2010 anfignen igls 31 da december 2014. Igl president circuital fò part a chel gremi ex officio. Er an elecziun èn stos dus delegos aintern la radunanza da delegos dalla cumischung tutelara Alvra-Churwalda per ig taimp d’uffezi digl 1. schaner 2011 anfignen igls 31 da december 2014. Eligias èn nias Gian Carlo Arpagaus e Bruno Salis. Er cò è igl president ex officio dalla parteida.
Legenda:
La giunta digl circuit Surses an sia nova cumposiziun: (davant da san.) Patric Vincenz (nov), Carmen Dedual (nov), Filip Dosch (an uffezi). (davos da san.) Baltermia Peterelli, president e Bruno Salis, vice.
pb. Dumengia proxima festivainsa igl de da naschientscha digl noss stadi. En mument per sa farmar e ponderar sur dalla nossa situaziun an connex cun la confederaziun. Pleds dattigl chel de tants e tants. Patratgs critics e lod. Er nous vagn do igl pled ad en cumpatriot. En gioven tgi sa fatschainta digl noss stadi e digl noss avigneir. E chegl ainten igl sies studi da giurispridenza a Berna ed ainten las sias activitads politicas: Reto Crameri (20) da Surava.
«Igl 1. avost è igl de dalla nossa festa naziunala - en elemaint impurtant ainten la tradiziun svizra da passa 700 onns. Stousch ena tera ainten Europa so vurdar anavos sen ena democrazeia schi lunga e constanta. Tradiziun è istorgia ed istorgia è midada. Pero er schi bler è sa mido durant igls tschentaners, i dat valetas e vertets tgi dattan igl bol alla mentalitad dad ena societad e dad ena tera. Ia na less betg discorrer dallas midadas digl onn legendari 1291 dalla fundaziun digl stadi tar igl de dad oz, mabagn digls tratgs communabels dallas Svizras e digls Svizzers a sies taimp ed oz. La «Svizra» è gio adegna stada ena tera da blers agens pievels e cuntrasts: an differenza tar igls stadis (naziunals) dall’Europa correspondfa la Svizra betg ad ad en pievel linguisticamaintg unia - nous dastgan represchentar cun luschezza la quadrilinguitad anvers anor; blers èn anvilgious anvers la nossa habilitad da dominar ples lungatgs. Las differenzas confessiunalas tranter refurmos e catolics on la Svizra gio bod supero. Otras teras europeicas n’èn anc oz betg schi gliunsch. Ed alla finala davigl er gio da bel’antschatta differenzas tranter iglds martgeas e la campagna. Cun la repartiziun svizra da pensums e finanzas tranter la confederaziun ed igls cantuns exista en fondo d’angulivaziun tgi promova la solidaritad tranter igls cantuns e dismetta differenzas davart las resursas. Tgenegnas èn pero las valetas constantas tgi segnan igl Svizzer e la Svizra? Gist schi ia contemplesch la nossa societad igl davos taimp, nescha tar me l’impressiun, tgi nous ans distanztgeschan dalla nossa tradiziun e mossan igl dies allas nossas valeta cumprovadas. Modestadad e simpladad èn tenor igl mies avis dus valetas essenzialas tgi caracteriseschan igl noss pievel. Igls Svizzers èn adegna ias anturn cugls daners da maniera spargnevla e discreta. Perchegl on las bancas svizras gias durant decennis ena reputaziun extraordinaria ainten la nossa tera ed agl exteriour. Da chesta modestadad è oz deplorablamaintg betg da santeir bler ple, gist schi vurdagn igl sector bancar. Tots igls managers on angal ena fegnameira: gronds gudogns, renditas maximalas, resultats extraordinaris! E tge tgi vagn da chegl vasainsa. La pi gronda banca svizra è neida an difficultads finanzialas, uscheia tgi perfign igl mang public ò gia da la sustigneir. Er sinceradad e fidanza totgan tar «vertets tipicas svizras». Antras las nossa moda e maniera da communitgier onestamaintg, da deir agl noss visavia tge tgi ans plai e tge er betg e da tschartger communablamaintg schliaziuns, ins so evitar blers conflicts. Chegl pretenda er crasch, mademamaintg ena vertet svizra. Ed alloura dus valours «urtipicas» èn urden e punctualitad. Betg per navot dereivan las pi ancunaschantas ouras digl mond dalla Svizra. Savens sainta tar la mia occupaziun dasperas igl studi, tar la Retica, tgi giasts èn ordvart surstos, schi igls noss trens partan punctualmaintg. Schi vurdafgn anturen ainten igls noss martgeas ed ainten las nossas vischnancas ans dat forsa mianc an îgl, quantsober ed an rughel tgi gl’è. Chegl ans davainta pir consciaint cura tgi ischan ordvat la Svizra ed ans gritintagn digl rusment e patitsch (anc) betg dismess, ins s’agitescha da veias e rivas tschofas – a me vogl an mintga cass uscheia. Schi ia repass las nossas gasettas digl davos taimp, am è savens ia tras igl tgea, tgi nous vessan blers problems actuals betg, schi ans fissan pi consciaints dallas nossas valetas evertets da basa. Antras modestadad vessans er venavant bancas solidas, er schi chellas èn oz bagn vedlonder an cumpaegliaziun internaziunala, on pero tuttegna pers bler da lour confidanza perveia dall’angurdientscha da profit. Graztga ad onestadad e confidanza ans vessans betg da s’occupar da crisas digl cunsegl federal. Ed antras solidaritad e sinceradad vessans er betg da discorrer perfign digl tabu dalla povradad ainten la nossa societad e vessan betg da restranscher adegna daple la nossa atgna libertad cun lescha e scumonds. Ia na sung betg en idealist e crei ve dad en mond perfetg. Tuttegna sunga persvadia, tgi nous vessan betg blers da chels problems u aglmanc betg an chella maseira, schi appelessan daple alla sanga raschung ed alla morala ed ans regurdessan alla vertets digls noss babungs. Ia am giaveisch per la Svizra, per igl sies avigneir e spezialmaintg per las Svizras ed igls Svizzers, tgi ella possan sa concentrar sen las valetas fundamentalas dalla solidaritad vicendevla, la modestadad e la sinceradad e possan puspe deir cun luschezza e dignitad: «Ia sung losch dad esser en Svizzer!»
Reto Crameri jun., Surava
Legenda:
Per la festa naziunala appelescha Reto Crameri allas nossas vertets fundamentalas svizras.
G.N.S. Per la terza geda è ena gruppa da scolasts viandada tras igl Parc Ela. Infurmos èn igls scolasts nias da persungas digl rom. Organisada è l’occurrenza neida dall’organisaziun svizra «furmaziun supplementara» per scolasts.
L’organisaziun svizra, «swch.ch» tgi porscha a scolasts e scolastas durant las vacanzas curs da furmaziun supplementara dattigl gio siva digl 1884. Onn per onn stat an disposiziun agls scolasts ed allas scolastas ena schelta da 200 curs. Igls curs on igl ple en connex cun l’instrucziun u schiglio cun la scolaziun supplementara an general. Chels curs on li mintg’onn ainten en oter martgea ed actualmaintg ò Coira purschia tetg agls participants ed allas participantas digls curs 2010. Ena gruppa da chels scolasts e da chellas scolastas è er stada an nossa regiun. Cun guids da viandar indigens èn igls 11 participants ias tras igl Parc Ela.
Nia pi manevel agl parc Egn da chels 11 scolasts tgi è sto incanto digl viadi tras igl Parc Ela è Damian Dosch da Cunter. An chella emda vegia el amprendia a canoscher migler igl Parc Ela ed el seia stupia quants scazis tgi chel porscha. Graztga agls bungs guids da viandar vegia el survagnia infurmaziuns digl parc tgi el cunascheva betg. Chellas persungas digl rom vegian daveiras sa do giu cugl Parc Ela e saptgan da tge tgi discorran. Er el vegia ossa ratschet tot en oter maletg digl Parc Ela, dei Damian Dosch. An mintga cass seia el ossa nia bler pi manevel agl Parc Ela. La gronda part digls sies collegas dalla bassa tgi seian sa participos alla viandada tras igl Parc Ela cunascheva betg schi bagn nossa regiun. Els seian stos incantos dalla gronda multifariadad tgi igl parc porscha. Fascino è Damian Dosch cunzont sto dalla viandada da Gelgia anfignen Beiva sur Natons, noua tgi igls scolasts on gia occasiun da far lour experimaints cun la nateira Pero er las ulteriouras excursiuns seian stadas fitg instructivas, ò accentuo Damian Dosch.
Er sen l’Alp Flex Venderde passo è gio ia a fegn igl terz curs da chel gener aint igl Parc Ela. Dalla parteida èn stos 11 scolasts e cun excepziun da Damian Dosch eran tots dalla bassa. Cutier vevan chels aint igl hotel Piz Mitgel a Savognin. Lò ò er Dieter Müller, igl magnagestiun digl Parc Ela do las infurmaziuns fundamentalas digl parc, chegl scu introducziun digl curs. Igl sagond de on igls absolvents digl curs fatg la senda digls pioniers a Surava tgi magna tranter oter er tar igl Crap Furò. Igl marde èn igls 11 scolasts ias per lung dalla Veiadafier retica e chegl da Preda anfignen Barvogn. Victoria Spinas canoscha scu pacs oters fitg bagn l’Alp Flex cun tot las sias belezzas da mintga staschung. Do pled e fatg ò ella agls scolasts la mesemda, cura tgi l’excurisun sen la planeira otalpina è stada sen igl program.
Cun las classas a Savognin ed a Lantsch Andi Triet è en expert cura tgi sa tracta digl tema crap. El è sto igl guid da viandar sen la senda d’exploratour tgi igls participants on fatg gievgia. Piglia on els chel de sot la marella la nateira ainten la regiun digl Gelgia e vasia tgi crappa è betg simplamaintg angal crappa. Concludia igl curs on igls participants cun far la senda da flours a Somtgant noua tgi Astrid Thurner ò delcaro an detagl mintga flour alpina. Er ella dei tgi igls participants digl curs seian stos fascinos dalla gronda varietad digl Parc Ela. Dus scolasts èn gio sa decidias da neir cun la lour classa ainten la regiun. En scolast vign cun la classa a Savognin e l’oter ò tscharnia Lantsch scu li per igl camp cun la classa.
Legenda:
Interessantas infurmaziuns dalla flora alpina on igls participants ratschet d’Astrid Thurner. Ella ò fatg cun la gruppa da scolasts la senda dallas flours a Somtgant.
pb. Igl li è ordvart spezial, la culissa magnifica, la tribuna imposanta, l’istorgia pitost tragica. Eneda daple sa mova igl intendant dad Origen, Giovanni Netzer scu autour e regissour da «La regina da Saba» tranter glorgia e perdiziun cun ena inscenaziun ordvart interessanta ed alla finala er fascinonta.
Las miraglias digl casti da Riom dattan bagn en ambiente fitg spezial per inscenaziuns da tocs or dall’antica alla marca «Netzer». Cun grond anschign teatral ègl adegna gartagea ad el da nizigier las relaziuns spezialas limitadas da maniera optimala. Profitond er dalla dimensiun verticala. Da taimp an taimp dovra igl intendant dad Origen pero daple spazi er an la horizontala. Gist cura tgi sa tracta da preschentar sen tribuna situaziuns pompousas scu antops tranter las tgesas roialas cun tot lour suita. La davosa geda ò Giovanni Netzer musso chegl, anc avant igl taimp dad «Origen» a Brinzauls tar «Federico» igl onn 2002. Er lò duvrava el daple plaz. Chest onn è el ia ad ot e chegl anfignen sen bod 2300 m sur mar, sensom igl pass digl Gelgia.
En li simbolic Passond igl mument igl pass digl Gelgia vers Nagiadegna vign igl viandant ratschet dad en artg sur veia or. Chel è schi simpel scu imposant e fò attent agl evenimaint spezial da chesta stad segl pass: l’arrivada dalla regina da Saba tigl rètg Salomo. Pac siva chest artg da vart sanestra stat en bietg tot spezial. Mez taimpel e mez casti an dimensiuns fitg grondas per sen talas otezzas. Vurdond pi manevel sa preschainta igl bietg scu ena construcziun da puntanada da fier anzuglia dad ena teila alva. L’impressiun per igl aspectatour è tuttegna monumentala. Igl intern è puspe simpel davant cun la tribuna an lenn surtratg cun calour alva e davos cun la tribuna tgi dat plaz a 300 persungas. Chegl è igl li d’acziun digl antop roial tranter la regina da Saba ed igl rètg Salomo. «Igl pass ò ena valeta simbolica an treis dimensiuns: igl passo tgi ins lascha anavos, igl futur tgi stat avant ed ena dimensiun eterna, numnadamaintg igl tschiel steilia tgi furma igl artg e dat ena forza metafisica tgi ins sainta dapertot. Perchegl stuainsa giuier cò e luvrar cun la magia digl li ed experimentar cun las experientschas humanas», argumentescha Giovanni Netzer la sia «escapada» artistica sensom igl pass.
Betg en pled Ainten chest ambiente tot spezial rachinta Giovanni Netzer cugl sies ensemble an moda teatrala moderna ena istorgia digl vigl testamaint tgi è atgnamaintg spert rachintada: la regina da Saba ò santia dalla retgezza e dalla sabientscha digl rètg Salomo. Ella sezza fitg bagnstanta e tiers chegl dad ena cumparsa fitg ampernevla vot far la cunaschientscha digl rètg. Igl antop roial davainta en cunfar per imponar l’egn l’oter. Dalla sabientscha digl rètg sainta la regina angal pac, ma pitost igl sies regl da possess ed er ella less el posseder. Intrigas internas ainten la curt digl rètg Salomo, ena revolta instigada digl sies fegliaster Jerobeam magna ad ena revolta ed alla finala perdiziun digl sies reginavel. Ena perdiziun digl reminent predetga digl profet Ahija. E segl tron vign alla finala betg igl manader dalla revolta, mabagn igl fegl pitschen da Salomo, Rehabeam. Desillusiunada turna la regina da Saba puspe a tgesa. Chesta istorgia rachinta Giovanni Netzer betg cun dialogs sen tribuna. Durant chellas 80 minutas croda strousch en pled, angal tungs. Igls sies meds d’expressiun èn igls giuieders cun lour rollas metas, l’expressiun teatrala ed alloura principalmaintg igl solt e la musica.
Musica, gleisch e vistgias Dantant tgi igl maletg da tribuna è redutgia ad en minimum ed igl lungatg discurria è er quasi exclus, survignan oters elemaints teatrals tant daple vigour. Chegl è eneda la musica. Igl cumponist da tgesa dad Origen, Lorenz Dangel ò nizigia tot las pussebladads. Er las tecnicas. Correspondent allas scenas dovra el forsa angal tungs dalla nateira scu vent, plievgia e tgametg. Musica classica e fanfaras cura tgi la situaziun dumonda e musica pi leva e pi moderna an scenas pi quietas. Igl cumponist ò veiramaintg fatg ena lavour meisterila, dat caracter all’inscenaziun ed anritgescha ferm la preschentaziun. Fitg impressiunonta è er stada la «lavour» digls actours cun la musica tgi ò persvadia antras la sia exactezza. Blera expressiun vign er stgaffeida cun igls effects dalla gleisch. Cò ò Daniel Müller eneda daple musso las sias qualitads. Ed el ò stgaffia tar «La regina da Saba» la sia atgna part artistica e mossa er flexibilitad, tot tenor las circumstanzas e las relaziuns differentas dall’ora. Sch’ins ò «spargnea» chest onn tar igl maletg da tribuna, tant daple generous ins è sto tar igl costums. Dad en cass da furtegna discorra cò igl intendant dad Origen. Numnadamaintg la collaboraziun cun l’interpresa da textilias Schläpfer da Son Giagl. La firma s’angascha cun plascheir tar Origen ed ò stgaffia ena collecziun da belezza. Chegl vo davent digl mantel digl rètg sur las robas dallas damas dalla curt anfignen tar igls vistgias digls serviaints. Er schi igls vistgias dattan ena taimpra istorica, correspondan els er absolutamaintg a tendenzas actualas dalla moda. E scu para on igls experimaints tar Origen gia per la firmas Schläpfer er consequenzas positivas per la collecziun dad haute-couture da chest onn e bagn pussebel tgi ins veia igls vistgias puspe sen las passarellas. Alla fegn tuttegna ena remartga en gnoul critica, schi er persunala digl scribent, anvers la producziun dalla Regina da Saba. Dus scenas èn magari lungas, forsa mengia lungas. Chegl è la scena tgi las damas dalla curt da Salomo mossan brachialmaintg lour antipateia anvers la regina da Saba e la scena dalla revolta digls serviaints anvers lour rètg Salomo. La mesadad vess tanschia. Las agressiuns èn magari massivas ed la fegnameira da chellas gio siva curt taimp evidentas.
En grondious resung Cun «La regina da Saba» ans preschainta Giovanni Netzer cun tot igls sies collaboratours er per Origen Festival Cultural 2010 ensatge exquisit. E scu menziuno all’antschatta è igl li ordvart spezial, la culissa è singulara e la preschentaziun teatrala fascinescha. Gl’è ensatge singular tgi la nossa regiun porscha sen camp cultural. Ena purscheida professiunala an tots gros cun irradiaziun gliunsch sur igls cunfegns dalla regiun. Las medias dall’antiera tera reageschan e quasi unisono positiv. Cun rivar sen Gelgia èn er igls noss vaschigns da Nagiadegn’ota nias attents ad Origen e lò schea anc grond potenzial per igl publicum digl avigneir. Cun Origen ò Giovanni Netzer er adegna gia an îgl fegnameiras turisticas. Numnadamaintg dad activar la staschung da stad er cun visetas allas sias passa 100 purscheidas culturalas dad Origen. Ed er cò so la regiun racoltar igls amprems fretgs. Savens vignan persungas dalla bassa e digl extriour ainten la nossa regiun bel aposta per galdeir las producziuns dad Origen. Els dorman cò, maglian cò. Siva da chest onn porschan igls hotels er pachets cumbinos cun Origen e scu para vign fatg pulit adiever da chegl. En sustign dalla regiun agl project Origen è damais ple tgi giustifitgia. Per Origen fissigl pi simpel dad eir ainten igls gronds centers, igl success (er finanzial fiss quasi garantia). E graztga alla singularitad dallas producziuns è Origen en cass da furtegna per la regiun.
Legenda:
Igl rètg Salomo demostrescha da sia vart la sia retgezza alla regina da Saba.
pb. Mesemda passada è mort Kurt Ehmann an la vigliadetna dad 85 onns. Cun el perda la regiun en benefactour generous. Zont anvers igl spital Surses ò el musso onns alla lunga grond sustign finanzial, pero er per projects culturals dalla regiun.
Igl industrial tudestg ordvart bagnstant Kurt Ehmann è rivo definitivamaintg e sa domicilia a Savognin igl onn 1980. Cò ò el biagia tgesa ed è sa retratg manond ena veta modesta e quietta ansemen cun la sia donna. Igl clima alpin niva a bagn alla sia sanadad attatgeda. Kurt Ehmann è tiers la sia modestadad e la sia veta retratga, sto d’antschatta davent fitg angaschea e bagnvulent anvers la regiun. Scu menziuno anvers la Pagina igl anviern passo è sa dada per el la dumonda, schi el viglia lascher iertar las sias dus feglias sesentas an Tera tudestga tot u schi el viglia far «daple» cun igls sies daners. El seia sa decidia per «daple» ed igl 1996 è neida clamada an veta la «Fundaziun Ehmann Savognin». Chesta fundaziun tgi exista principalmaintg digl retgav dallas aczias e fonds ò fatg donaziuns per massa mellas francs. Principalmaintg ad instituziuns ed organisaziuns per basignous. Seia chegl per unfants an Svizra ed aint igl terz mond. Agl exteriour er per la scolaziun dad unfants, per igl provedimaint d’ava e da projects per sa gidar sasez. Alloura er per persungas singulas malsangas da cancer, per organisaziuns culturalas e socialas e bler oter. Er la clostra da Mustér ò dastgea santeir la generousadad da Kurt Ehmann antras donaziuns respectablas.
Relaziun speziala cun igl spital Surses Cura tgi el è davanto sesent definitiv a Savognin è Albert Kuny davanto igl sies medic da tgesa ed el o spertamaintg gia ena buna relaziun cun las persungas tgi eran responsablas per igl Spital Surses. Gio tar l’inauguraziun seia el sto preschanit igl onn 1983 e lò paea la mesadad ved chella sculptura tgi stat an mez igl foyer gist siva l’antrada. Ed igl angaschamaint finanzial da Kurt Ehmann per igl spital e la tgesa d’attempos e davanto adegna pi grond. Schi grond tgi ins ò scretg aint igl rapport annual 2008: sainza las donaziuns generausas dalla fundaziun Ehmann na fiss igl spital dad oz betg sen en standard schi ot, scu chegl tgi gl’è igl cass. Igl indrez da Röntgen e er nia finanztgia a sies taimp ord la fundaziun Ehmann. Igl madem vala per igl indrez da telefon avant onns, uscheia tgi mintga paziaint ed attempo pò telefonar noua tgi el vot, sainza stueir eir sur la centrala e cuntrari. E tgi tgl spital Surses ò anc ossa en anestesist an plazza cumplagna è er igl maret digl om derivant da Köngen (D). Igl cantun veva stritgia chesta plazza e cun ena contribuziun annuala da 100'000.– fr. exista ella anavant. «Ins stò bagn aveir en anastesist an en li turistic cun tants accidents sen pista», argumentava el igl sies angaschamaint finanzial. La davosa sanaziun digl spital cun annexa vers sid era calculada primarmaintg cun costs da 5 miu. Igl mez dueva surpiglier igl cantun ed igl mez igl circuit, vot deir igls cumegns cun 2.50 miu. La Fundaziun Ehmann ò discargea igls cumegns per la mesadad cun surpiglier 1.25 miu. (decisiun da Kurt Ehmann e Maria Ehmann). Ed igl davos unfant digl om genreraus e igl computertomograf (CT), installo da curt e piglia an funcziun. Costs 352'659.– fr. Chesta contribuziun e neida paeda da Kurt Ehmann privat.
Reacziuns An regress dalla generousadad da Kurt Ehmann è nia principalmaintg igl circuit cun igl sies spital. Igl president circuital, Baltermia Peterelli manegia tar las mort digl benefactour: «Gronda peisa metteva el er sen ena buna purscheida cun spital e tgesa d’attempos. Chesta infrastructura stava ad el adegna a cor. Uscheia vainsa gio dad onns annò Kurt Ehmann tgi paia annualmaintg 100'000 francs ve dalla anestesia. Tar la davosa gronda investiziun ve digl spital e la tgesa d’attempos cunigl correspondent angrondamaint erigia sot igl mies presidi vainsa dastgea piglier ancunter da Sigr. Ehmann resp. da sia fundaziun ena gronda somma da 1.25 milliuns francs. Curt siva da chesta gronda somma vainsa an connex cun lavours d’inventiziuns dastgea metter no en CT an importo da radond 500'000 francs. An vista da chels gronds sustigns sunga ansemen cun la giunta digl circuit ossa cuntaint, d’aveir igls 13 d’avregl digl onn corrent anvido signour. Ehmann cun sia partenaria tar ena seira d’angraztgamaint. An nom digl purtader digl spital, vot deir digl circuit Surses e sia populaziun am restigl d’angraztger sur sia fossa a Kurt Ehmann per sia permanenta e gronda bagnvulientscha anversa nossa infrastructura da sanadad e tgira». Er anvers igl cumegn da Savognin è igl industrial sa musso generous. Gio igl 1985 tar l’erecziun dalla nova sala da cumegn a Grava ò el finanztgia igl clavazign an importo da 45’000.– fr. Igl mastral da Savognin, Patric Vincenz mossa dad esser ferm pertutgia dalla mort anetga da Kurt Ehmann: «Savognin e Surses perda cun la sia mort en om ordvart amurevel e generous. Am è en veir basigns dad exprimer en sincer agl defunct per la sia gronda bagnvuglientscha anvers las uniuns, instituziuns e la generalitad ansomma. Agls confamigliars admetta en sincer consentimaint».
Igl spital perda en grond mentor Kurt Ehmann e sia donna eran gio all’antschatta digl spital nov igls onns 80, persvadias dalla muntada da chel per la regiun Surses. Els dus eran pertscherts tgi en spital da chella grondezza saveva angal exister, schi el sa participava er agl svilup medicinal. Antras las generousas donaziuns digls conjugals Ehmann, vainsa savia metter no en apparat d’ondas ultrasonoras. Cun l’introducziun dalla nova incumbensa da prestaziun digl departamaint da sanitad igl 2005 stava l’existenza digl spital circuital Surses sen la balantscha. Cun chel contract èn nias stritgias agl spital bleras cumpetenzas ainten la chirugia ed anestesia. Chel contract smanatscheva la farmada digl spital. Angal antras contractivas intensivas ò aglmanc la chirurgia d’urgenza savia neir mantigneida. La finanzaziun d’en anestesist surmuntava pero las pussebladads finanzialas digl spital Surses. Scu «spindrader an malampruamaints» ò puspe eneda sa musso Kurt Ehmann. Kurt Ehmann ò er sustignia oters projects digl noss spital. Uscheia è el igls onns 2006 anfignen 2008 sa participo finanzialmaintg ve digl bietg nov per la tgesa d’attempos. Igl davos grond acquist tgi vagn dastgea far graztga alla generousadad da Kurt Ehman, è sto igl computertomograf. Nous datgevan mianc pansar da finaztgier uscheia en apparat ord atgna forza, eran pero dall’ideia tgi nign spital so surveiver ozande sainza. Da chegl era er Kurt Ehmann persvadia ed ò el regalo agl spital chel apparat. Sainza igl sies ageid fissans oz betg chegl tgi ischans: en spital modern, aint igl stand dad oz en spital haberl da concorrer, bagn provedia per igl avigneir, e chegl tgi s’anclei betg da sasez, cun existenza sierada er venavant! Nous lessan angaztger a Kurt Ehmann ed a sia fundaziun da tot cor per igl grondious sustign per igl spital e la tgesa d’attempos Surses. Igl spital circuital e la tgesa d’attempos Surses a Savognin niron adegna ad esser colliias cun igl sies nom. dr. Cyrill Beeler
Legendas:
Cun Kurt Ehmann perda la regiun ed an spezial igl spital Surses en grond mentor e benefactour.
G.N.S. Tras la regiun digl Parc Ela magna er la «Via Sett», avant 500 onns egna dallas colliaziuns principalas tranter nord e sid. L’emda passada ègl do ena renaschientscha da chel taimp medieval.
Onn per onn porscha igl Parc Ela occurrenzas da tot gener e chegl durant l’antiera stad. Er schi chels events on igl ple ena relaziun pi strètga cun la nateira, dattigl er occurrenzas particularas. Tar egna da chellas totga per exaimpel igl «Viadi medieval», dall’emda passada. An collaboraziun cun l’Uniun da castis digl Grischun ò igl Parc Ela offeria a giasts ed indigens ena viandada historica da Lai a Casaccia. Ena gruppa vistgeida cun costums digl taimp medieval, ò accumpagnea igl cont inclus la sia suita sur igl Pass digl Set an Bergiaglia. Tot tenor etappa ò l’occurrenza sviglia igl interess da pitschen e grond.
Buna reclama pigl Parc Ela Diversas persungas èn s’angaschedas ferm per chella occurrenza ed egna da chellas è Peter Boller, igl president dall’Uniun digls castis digl Grischun. El è en om cun gronda cunaschientscha dall’istorgia digl taimp medieval ed è er sto egn digls iniziants digl viadi historic tras la regiun digl Parc Ela. La sia ideia ò catto er en bung resung tar igl Parc Ela ed er anc tar treis ulteriouras persungas da nossa regiun. Chegl èn Victoria Spinas, Aaron Bellini e Stefan Moser. La donna ed igls dus omens èn las treis persungas tgi on er fatg igl viadi da Lai anfignen Casaccia. Durant igl antier viadi ò Aaron Bellini er adegna puspe do en tgit ainten l’istorgia digls bietgs historics, dallas baselgias u schiglio dallas vischnancas per lung digl tratg dalla «Via Sett». El è er sto chel tgi ò mano sieir igl cont e la sia suita sur colms e vals. Igl intent digl viadi da betg gist mintga de è er sto da far pi ancunaschaint igl Parc Ela, dantant er la Veia da Set, scu ruta per viandar.
Ena lunghezza dad 80 km Tge fiss en viadi sur Set sainza tgavals scu digl taimp digls berniers? Tar chel «Viadi medieval» on er betg mantgea igls berniers tgi on accumpagnea igl antier tross digl cont. Chella rolla on surpiglia an moda fitg originala Victoria Spinas e Stefan Moser. Transporto tot igls vistgias historics da fier e d’atschal da li an li, on igls dus tgavals «Diabolo» e «Melissa». Cunzont tar igls tratgs noua tgi geva anse on igl cont e tots igls sias subdids strousch gia stetg da suandar agls dus tgavals. Sapientivmaintg ò igl viadi er mano tras las vischnancas noua tgi l’occurrenza ò attratg l’attenziun da vigl e gioven. An chels tschintg deis ò la gruppa an costums historics fatg stgers 80 km.
En bung motiv per ena foto «Tscherts muments vainsa bagn gia pitost tgod cun chella vistgadeira», dei Peter Boller. Igls costums èn an possess privat e totgan agls commembers dalla gruppa tgi è eida da Surmeir an Bergiaglia. «Aint igl cantun Turgovia dattigl ena firma tgi fò da chels vistgias», ò detg Peter Boller. Bung 1’000 francs costa en vistgia ed igl material è sa tgapescha glign. Peter Boller dei tgi avant 500 onns purtava angal la signareia da chels costums, dantant tgi igls subdits eran leds schi pudevan purtar anc per en taimp la vistgadeira viglia dalla signareia. An mintga cass durant chels tschintg ò a giasts ed ad indigens betg mantgea en motiv da far belas fotografias digl cont e dalla sia suita.
Legenda:
Alla testa dalla gruppa gevan igls berniers ed igl guid dalla viandada. (da san.) Stefan Moser, Aaron Bellini e Victoria Spinas.
pb. Egn digls numerous curs digl pass da vacanzas e tgi vign er gio purschia divers onns è «rapportascha per la gasetta». Gievgia passada èn rivo seis scolaras alla redacziun dalla Pagina da Surmeir. Chest onn on els fatg ena rapportascha giu dall’Alp d’Err.
Igls temas tscharnias per la rapportascha dalla gasetta èn stos differents. Per exaimpel vainsa en onn visito la skiunza da Beiva, Sandra Gini per vurdar tge tgi ella fò da stad e scu tgi ella sa prepara sen la proxima staschung. Igl onn passo ischans stos agl Lai Barnagn ed igls participants agl curs digl pass da vacanzas on lia saveir dad unfants turtists da madema vigliadetna scu tgi els seian cuntaints cun la purscheida turistica dalla regiun. E chest onn èn s’annunztgeidas tschintg mattatschas ed en mattatsch per igl curs. Premissa era tgi els frequaintan igl proxim onn da scola la 4. - 6. classa primara. Scu gio menziuno ins ò tscharnia chest onn tot en oter tema ed ins è ia sen l’Alp d’Err. Egna da chellas alps dalla nossa regiun noua tgi vign anc caschea. I valeva alla finala dad infurmar igls lectours dallas suandontas tgossas: tge mutivescha en signung dad eir la stad treis meis ad alp, tge relaziuns da veiver ed abitar ò el sen l’alp, scu sa preschainta tar el en de da lavour, da tgi vign el sustignia an sia lavour e scu èn las rollas reparteidas, quantas vatgas èn sen l’Alp d’Err e tge vign fatg cun igl latg da chellas vatgas, tgi è atgnamaintg igl patrung digl persunal d’alp e quant anavant on els da far chegl tgi igl patrung dei u quant anavant on els mang liber? Chellas dumondas on igls scolars fatg agl signung Silvan Casaulta (55) e las raspostas tgi suondan duessan dar ena survista agl lectour sur digl travagl sen l’Alp d’Err. Ensatge tgi unfants dad oz canoschan er betg ple schi bagn. Dasperas igl tema scu tal èn las tschintg participantas ed igl participant agl curs nias confrontos cun la dumonda scu tgi ins prepara e realisescha en artetgel per ena gasetta.
Scu rivez vous sen l’alp d'Err e tgi lavoura anc cun Vous sen l’Alp d’Err?
«Gio da mattatsch geva adegna ad alp cun igl mies barba. Siva la scola vaia fatg igl amprendissadi scu polimecanist. Ia sung alloura sto 13 onns ainten teras estras. Igl onn 1999 sunga turno an Svizra. Alloura vaia santia igl basigns dad eir puspe ad alp. Mintga premaveira santiva igl gost dad eir ad alp e vign ossa gio 11 onns ad alp. Ia sung nia sen l’alp d’Err perchegl tgi am plai spezialmaintg la cuntrada. Ma ia va er gugent midadas e vign betg adegna sen la madema alp.» El seia igl signung e seia responsabel per igls products d’alp. Igl zezen seia Fredi. El munscha las vatgas e geida ainten tigia. Igls dus pasters vegian nom Fabian e Sandra. Els dus vardan per las vatgas e gidan anc a Fredi da munscher las vatgas.
Stefanie Netzer (11), Savognin
Scu veiva igl signung sen l’alp?
«Las bleras alps da vatgas èn drizzadas aint bagn. Ed uscheia ins sogl er sa cattar bagn sen l’alp. Gl’è da basigns da neir or bagn l’egn cun l’oter tranter igl persunal d’alp. Angal uscheia sogl funcziunar ainten en team», ò managea igl signung dall’Alp d’Err. All’antschatta dalla stad ins vegia da far bler ed uscheia tgi resta pac u nign taimp liber. Tar igl contact cun igl mond davent dall’alp manegia Silvan Casaulta: «Chels tgi von sen l’alp sa teiran gugent anavos dalla hectica e dalla canera. Ad alp ins vogl per ideal e betg per la paia». Vers la fegn dalla stad ins vegia alloura er daple taimp. La seira ins varda pero betg televisiun, mabagn geia pitost dasperas igl ual e bever en glas vegn.
Raffaela Demarmels (13), Salouf
Tgi è atgnamaintg igl patrung?
Silvan Casaulta è da Glion ed ha 55 onns. El è il signung, sin l’alp è el il patrun. El è nia pladia dils purs, vul dir dal chau d’alp tgi represchentescha tut ils purs. Il signung ha daclerà a mai, tgi sen l’alp vulan blers ruschanar ainten sia lavur. Per el esi impurtant, da ver ena buna relaziun e communicaziun cun il chau d’alp. Denter il persunal d’alp dati betg ina hirarchia clera. Igl signun è alla fin respunsabel per tut. Las lavurs èn repartidas, ma alla fin stò mintgin vaseir la lavur e quella va savens da man en man. En in team sa quai funcziunar mo aschia, ha ditg Silvan Casaulta.
Pierin Simonet (10)
Scu passa igl Voss de da lavour?
Silvan Casaulta: «Allas 02:30 lavainsa. Igl amprem giainsa a rimnar las vatgas. Allas 3:00 anfignen las 6:00 munschainsa. Siva ansolver antscheva a cascher e far pantg. Ed alla fegn totga er vetiers da lavar giu la vaschela da latg. La higiena è fitg impurtaqnta. Dantant ègl mezde ed i dat ensatge da magler ma navot da tgod, glez dattigl angal la seira. Sur mezde pigliansa er taimp per durmeir bung en’oura. Allas 14:00 antscheva a volver las caschielas. Chegl ins stò far tschintg gedas an de igls amprems deis anfignen tgi ellas èn frestgas. Tot las otras caschielas lavainsa cun ava da sal eneda an de durant 3 - 4 emda. Allas 15:00 giainsa puspe per las vatgas e siva vogl anavant scu avantmezde cun munscher. Allas 19:00 dattigl tschagna e vers las 21:00 vigna a durmeir.»
Ivana Netzer(12), Savognin
Quantas vatgas ò Silvan Casualta da munscher e tge capeta cugl latg?
El ò sen la sia alp mecta exact 100 vatgas. Chellas dereivan per gronda part da Tinizong sez ed alloura anc ena part dad otras visschnancas dalla regiun. Se dalla bassa seian nignas vatgas. Per munscher chellas vatgas dovra Silvan Casaulta radond tschintg ouras agl de. Durant l’amntiera stad vign muns bung 10’000 liters latg. La gronda part vign munsa all’antschatta dalla stad. Siva vo alloura bleras sitgas, essend tgi ellas fon gio igl settember u otgover. Cun ig latg muns vign fatg caschiel. Ins dastga chintar tgi ca. 11% digl latg dat caschiel, damais anfignen la scargeda vignan produtgias ca.11 tonnas. E pantg dattigl durant l’antiera stad ca. ena tonna. Digl reminent è igl caschiel dall’alp d’Err ancunaschaint scu bung caschiel.
Francesca Bonifazi (12), Salouf
Igl taimp dad eir ad alp cozza gista angal treis meis (fanadour - settember), tge fò Silvan Casaulta durant igl rest digl onn?
«Ia lavour la staschung d’anviern ainten en affar da sport, chegl dapenda dalla staschung tranter quatter e tschintg meis». La premaveira ed igl aton geida el ainten caschareias dalla regiun. Igl rest digl onn vo el a viagier. Dus meis vol pigl mond anturn, cugl sies lascher. Perchegl tgi el è bler sen viadi e meida savens li restigl betg bler taimp per oters hobis. Tge è per el patria? «Ainten chella tera tg’ia sung è per me la mia veta. Chegl è la mia patria». Tiers tgi el canoscha bleras parts digl mond e bleras teras manegia el: «La Svizra è adegna la bela, ins turna adegna puspe gugent anavos».
Stefania Gaglia (12), Tinizong
Legenda:
La gruppa tgi ò fatg la rapportascha per la gasetta: (da san.) Stefania Gaglia, Stefanie Netzer, Raffaela Demarmels, Silvan Casaulta, Francesca Bonifazi, Ivana Netzer e Pierin Simonet.
G.N.S. Dantant tgi an Val Alvra cozza igl pass da vacanzas anc set deis vo chel an Surses gio a fegn. Puspe è igl interess sto grond. Sustignia vign igl project er ferm digls cumegns da nossa regiun.
Anfignen ossa vess l’ora betg savia esser miglra per tot las mattatschas ed igls mattatschs tgi èn sa participos an Surmeir agl pass da vacanzas 2010 dalla pro juventute. An Surses èn chegl sto stgers 100 unfants ed an Val Alvra ò l’occurrenza attratg 300 unfants. An Sotses è igl domber digls participants sa redutgia, dantant an Surses betg. «Nous ischans cuntaints cugl domber da participaziun», dei Claudia Demarmels-Capeder, egna dallas iniziantas digl pass da vacanzas an Surses. Sustigneida vign ella anc da Julia Bonifazi- Balzer e da Luzia Plaz-Sonder. An Val Alvra segna Rita Margreth per l’organisaziun principala dall’occurrenza tgi cozza treis emdas. Er ella vign pero sustigneia d’en team da set donnas tgi èn fitg angaschedas pigl pass da vacanzas. Cun aveir er pi pacs unfants seia igl domber sa redutgia da 330 sen 300 unfants, dei Rita Margreth. Sustigneidas vignan las organisatouras digl pass da vacanzas an Surmeir sa tgapescha er dallas suprastanzas dalla pro juventute. Ena buna part finanziala digl pass da vacanzas an Surmeir surpeglian igls cumegns, chegl cun pacas excepziuns. Gist igl cumegn da Vaz sa mossa dalla vart fitg generousa, dei Rita Margreth. Claudia Demarmels-Capeder dei tgi generous sa mossan er las organisatouras dalla «Pippi bursa» cun sustigneir igl pass da vacanzas. I dat dantant er anc blers oters sponsors tgi sustignan igl project an Surses scu er an Val Alvra. Er per tots chels on Claudia Demarmels-Caapeder e Rita Margreth, angal catto bungs pleds.
Sainza indemnisaziun An Surses vo dumang a fegn la quarta ediziun digl pass da vacanzas. Er chest onn è la bagnvuglientscha da bleras persungas stada exemplarica per chel. Tot chellas persungas tgi s’angaschan an ena moda u maniera pigl pass da vacanzas fon chegl sainza indemnisaziun. An Surses ins ò betg gia fadeia da cattar donnas ed omens tgi èn stos pronts da manar igls curs. Gist igl cuntrari an Val Alvra noua tgi è sto pi grev da persvader persungas da s’angascher pigl pass da vacanzas. «Eneda è chegl bagn tgi chels curs on li durant igl taimp da vacanzas, tgi nous savagn betg indemnisar igls manaders e las manadras e tgi dat tuttegna blera lavour da realisar chels curs», dei Rita Margreth. Chegl seian tenor ella igls muteivs principals tgi mantga igl interess da manar chels curs. Digl reminent an Val Alvra dattigl igl pass da vacanzas dalla pro juventute gio siva digl 1997. Er da tschartger per igls curs las localitads adattas è tot oter tgi simpel. Pero er an chella tgossa seia avant mang blera bagnvuglientscha, deian las dus organisatouras Claudia Demarmels-Capeder e Rita Margreth unisono.
An Surses 40 curs ed an Val Alvra 100 curs Tot respect dallas persungas tgi peglian taimp per l’organisaziun digl project. An amprema lengia ègl da vurdar tge curs tgi sveglian ansomma interess tar igls unfants. Rita Margreth dei tgi chegl seia betg mintga onn madem. En onn seia magari en curs igl «hit» ed igl onn siva s’annunztga angal en pitschen domber per igl madem curs. Impurtant seia da porscher onn per onn novs curs e mantigneir chels tgi sveglia igl pi grond interess. Digls 40 curs tgi igl pass da vacanzas porscha an Surses èn da nov aint igl program igls quatter suandonts: ena tura cugl velo da muntogna, luvrar cun veder, gis ainten l’ava e la viseta alla furnareia Stgier. Igls unfants an Val Alvra on la schelta tranter 90 curs e scu er an Surses dattigl da chels tgi vignan manos tras daple tgi angal eneda.
Impurtant è da sa participar Independet schi en unfant fò en curs u daples è igl prietsch pigl pass da vacanzas 28 francs. Igl impurtant seia tgi igls unfants sa participeschan agl pass da vacanzas uscheia tgi igl prietsch è tot oter tgi igl criteri principal. Gist per tots chels unfants tgi on betg l’occasiun dad eir an vacanzas è chella purscheida digl «pass» naturalmaintg da beneventar. Digl reminent aint igl prietsch da 28 francs è er cumpiglia igl abunamaint dalla posta e dalla veiadafier retica per la durada dallas vacanazs da stad.
Angal en unfant da Surgôt Igls unfants tgi sa participeschan agls curs èn tranter set e 13 onns. Digls 90 unfants tgi èn dalla parteida an Surses dreivan cun excepziun dad en unfant tots da Sotgôt inclus Mon e Stierva. «Nous deploragn fitg, tgi digls cumegns da Beiva, Marmorera, Sur e digls Mulegns è betg en unfant s’annuztgia pigl pass da vacanzas», dei Claudia Demarmels-Capeder. Muteivs concrets saptga ella dantant betg deir. Cun esser la gronda part digls curs ainten la part sot da Surses seia chegl eventual egn digls muteivs tgi igl interess per igl pass da vacanzas mantga tar igls unfants da Surgôt. Tuttegna fiss sto bel schi l’egn u l’oter unfant dalla part soura da Surses vess musso interess per igls curs, manegia la donna da Salouf. Aglmanc da Rona seia en unfant dei Claudia Demarmels-Capeder, tot cuntainta. An Val Alvra on unfants da Barvogn anfignen Lai e da Farrera anfignen Stierva musso interess pigl pass da vacanzas. Tant an Surses scu er an Sotses dattigl daples mattatschas tgi èn dalla parteida.
Tge curs èn igls preferias? Oramaias èn stos fatschentos u èn anc vedlonder radond 400 unfants cun zamberger, far gis, screiver, modelar e perfign cun cuschinar. I dat singuls curs tgi las dus secziuns dalla pro juventute organiseschan communabel. Tar chels totgan chels cugl Parc Ela u per exaimpel la vistea alla plazza aviatica a Samedan. An Surses è igl curs da luvrar cun lenna egn digls preferias gist tar igls mattatschs. Attratg igl interess da blers vegia igl giro cugl velo da muntogna. Tar las mattatschas stat igl pi sensom la viseta aint igl spital e tar la banca, scu er chella tar la cosmetica e tar la frisunza. An Val Alvra è chest onn igl pi grond «hit» tar igls mattatschs la viseta ainten la Val Ragn agl plaz da militer digls tgars armos. Ansomma igl militer siea en tema tgi atteira blers, dei Rita Margreth. Er igls curs da sagettar seian bagn occupos e chegl vala per Surses scu er per la Val Alvra. Tar las mattatschas è igl de aint igl center da wellness digl hotel Schweizerhof a Lai la calameta digls curs digl pass da vacanzas 2010 an Sotses. Igl facit digl pass da vacanzas è, tgi er chest onn ò chel catto ena gronda accoglientscha ed en resung positiv tant tar igls unfants scu er tar igls genitours. An chel senn è da drizzar a tottas persungas tgi èn an l’egna u l’otra furma s’angaschedas pigl divertimaint digls unfants angal igls migler pleds.
Legenda:
Pizza gosta a tots unfants e da far chella sez è fitg interessant e surtot ins sogl metter se chegl tgi plai. (davos da san.) Gian Carlo Torriani ed Alberto Magalhaes, (davant da san.) Andrin Nuolf, Luciano Iuorno e Fluregn Mareischen.
G.N.S. Bung onn da menaschi pigl spital e per la tgesa d’attempos Surses. Daples paziaints ed en defizit pi pitschen tgi tenor igl preventiv. Fatg daple adiever digl spital on er igls indigens.
Tar la proxima seduta digl cunsegl dalla tera ò chel d’approvar igl rapport da menaschi digl spital e dalla tgesa d’attempos Surses. Aint igl rapport annual tgi cumpeglia 15 paginas vign er a pled Peter Janutin, igl anteriour president dalla cumischung digl spital. Cun la midada digl onn ò el surdo chel post a Clemens Poltera. Peter Janutin ò appartignia otg onns alla cumischung digl spital e da chels seis onns scu parsoura dalla cumischung. Aint igl rapport annual dat el en curt sguard agl sies taimp d’uffezi cun muments pi ampernevels e manc ampernevels. Igl 2004, sot igl sies presidi, è succedeida la midada digl administratour digl spital, la midada da construcziun digl spital nov ed elaboro è er nia igl nov concept da finanzaziun digl spital. La premaveira 2006 è stada l’amprema badegliada per la construcziun nova digl spital e dus onns pi tard igl settember e chel gio nia surdo alla publicitad. En fatg plaschevel è tenor Peter Janutin er tgi igl contract da cooperaziun cun la clinica Gut a Son Murezza stat curt avant la realisaziun. Igl cumbat pigl mantignamaint digl spital è naturalmaintg er adegna sto preschaint tar igl president dalla cumischung. El vegia surdo cun en bung sentimaint e cun gronda cuntantientscha igl sies uffezi a Clemens Poltera, dei Peter Janutin.
Per 57’000 francs pi bass Igl 2009 ò igl spital e la tgesa d’attempos Surses gia costs totals, inclus amortisaziun, per ena somma dad 8.164 milliuns. Chegl èn 100’000 francs pi pac tgi gl’onn avant. Cun 6.740 milliuns èn las antradas sa diminueidas per 2.3%. D’attribueir e chella sminuziun agl domber pi pitschen digls deis tgi igls paziaints èn stos aint igl spital ed ainten la tgesa d’attempos. Tar las sorteidas èn cun 5.781 milliuns las paias inclus las prestaziuns sozialas, digls medis e digls 80 ampluias la gronda somma. Igl cantun ò sustignia igl 2009 igl spital e la tgesa d’attempos Surses cun ena somma dad 886’000 francs e dalla fundaziun Ehmann è neida ena bela somma da 100’000 francs. Alla fegn è sa resulto en defizit da 674’041 francs tgi igl circuit da Surses ò da surpiglier. Tenor las cefras digl preventiv ins chintava cun en defizit da 731’300 francs. Oramais è nia vurdo bagn dallas finanzas cun esser igl defizit per 57’000 francs pi bass.
Per 94% occupo Igl domber digls deis da tgira è sa redutgia digl 2008 agl 2009 da 2’886 deis sen 2’403. Ainten la masdegna interna è igl domber digls deis da tgira dantant s’augmento. D’attribueir la sminuziun totala è alla chirurgia ed alla ginecologia tgi è ossa ena spierta redutgeida aint igl spital da Savognin. Ultra da chegl è er sa sminueida la durada da deis da tgira per paziaint da 6.5 sen 5. deis. Igl 2008 è igl spital sto occupo per 98.6% ed igl onn passo per 94.1%. Interessanta è dantant er la derivanza digls paziaints. 60% dereivan dalla regiun (en augmaint da 5%) e gist 36% dereivan d’ordvart igl cantun e digl exteriour. Chellas cefras testifitgeschan ’impurtanza digl spital per la regiun turistica. La tgesa d’attempos è stada occupada per 88% e cumparaglea cugl 2008 èn chegl 8% pi pac.
Legenda:
Igl spital a Savognin è er ord vista turistica ena purscheida da gronda valeta.
