pb. Nign dubi, nous profitagn tots digl turissem. Pero ischans er solidarics cura tgi vo per finanztgier igl turissem? A chella dumonda è ena runda da discussiun eida a fons l’emda passada a Casti.
Tgi finanztgescha igl turissem? A chella dumonda vign mintgign a rasponder: naturalmaintg igl giast! E chegl è er uscheia. Pero per tgi igl giast vigna tar nous dovrigl infrastructura turistica. I dovra pendicularas e pistas, i dovras hotels e restorants da muntogna, i dovra sendas da viandar e plazzas da curling, i dovra uniuns turisticas e reclama. Tar igls hotels, restorants ed affars ègl cler. Chels incasseschan lour prestaziuns directamaintg tigl giast. Chegl vala atgnamaintg er per las pendicularas. Pero er lò vignan las vouschs adegna pi fermas tgi manegian tgi las pendiculars fetschan neiv e paian igls costs e tot igls oters profiteschan. Pertge sainza neiv marscha navot igl anviern.
Las organisaziuns turisticas La discussiun perveia dalla finanzaziun turistica sa concentrescha pero igl mument anc an amprema lengia sen las uniuns turisticas. Chellas prestan lavour d’infurmaziun, da marketing, da reservaziun, dad organisaziun e per part er sarvetschs directs cun infrastructura turistica cun veias e sendas da viandar stad ed anviern, cun sendas ferradas, cun posts da grillar, cun cartas ed oter stampats, cun plazzas da glatsch ed anc bler oter. Las antradas per curveir igls costs èn cò angal ena pitschna part. E la lavour vign a bagn a tots igls purtaders turistics ed indirect er alla mastiranza, commers e perfign agl daintist ed alla posta. Per finanztgier chesta prestaziun turistica ins ò gio applitgia divers models. Igl amprem cun la taxa da cura, siva cun la contribuziun per la promoziun digl turissem ed anc diversas otras furmas, pero nignas on propa savia persvader. U tgi ellas èn administrativamaintg mengia cumplitgeidas ed intensivas da lavour u tgi ellas èn betg gistas. Ins discorra ossa er da leir introdueir ena taxa turistica cantunala tgi discargess las uniuns turisticas da blera lavour administrativa, pero la repartiziun dallas antradas allas regiuns turisticas caschunga puspe discussiuns e catta betg angal ameis.
Dus leschas An vista a chella situaziun betg cuntantevla dad oz ins è davanto activ tar igl cantun. Eneda cun promover ena refurma dallas structuras turisticas an direcziun dad angal pacas e fermas destinaziuns ed alloura dad introdueir ena taxa cantunala. Igl cantun ò mess igl november an consultaziun dus leschas. Egna sa nomna «lescha per la promoziun digl turissem» e la sagonda «lescha da harmonisaziun». L’amprema lescha fixescha la finanaziun digl turissem ed igl dretg digl cantun dad incassar chesta taxa. La lescha da harmonisaziun lubescha anavant agls cumegns dad incassar contribuziuns turisticas per incumbensas spezialas. Ossa èn las dus leschas an consultaziun. La cuminanza d’interess per igl turissem Grischun (ITG) è ena organisaziun tgi sa fò ferma per igls interess turistics. Fundada è ella neida avant ca. 25 onns per cumbatter lez mument cunter l’iniziativa digls canungs da neiv. Iniziant e durant blers onns president è sto deputo Leo Jeker. Oz vign la ITG presidieida da deputo Jon Domenic Parolini ed igl secretariat magna Marcus Gschwend, anteriour mastral da Vaz. E sen iniziativa dalla ITG vignan organisadas seiras d’infurmaziun. L’amprema è stada avant en’emda a Casti. Ve dall’organisaziun èn er sa participadas las uniuns turisticas da Lai e Savognin.
Generar daple finanzas Igl sboz dallas dus leschas è nia elaboro digl departamaint per economia publica e socialesser e lò digl uffezi per economia e turissem. Igl schef da chel, Eugen Arpagaus ansemen cun igl sies collaboratour Michael Caflisch, on preschento las dus leschas cun igls partratgs tgi schean a fons e cun las fegnameiras tg’ins vot contanscher. Scu tgi Eugen Arpgaus ò declaro seia igl intent dall’antiera refurma turistica da posiziunar migler egna dallas pi fermas pitgas economicas digl noss cantun sen la fiera internaziunala cun en marketing schi unifitgia scu pussebel: «Las fegnameiras dalla nova lescha èn da survagneir novs giasts, reparteir igls pensums, elaborar las fiera turisticas, stgaffeir products innovativs, survagneir daple effizienza ed aveir daple meds a disposiziun per la finanzaziun digl turissem Grischun». La situaziun dad oz, noua tgi mintga cumegn vegia la pussebladad dad incassar taxas da cura sur 100 differentas leschas, seia ena tgossa mintgamai mengia pitschna e heterogena e tiers chegl dettigl blers tgi profitschan digl turissem, paian pero navot, ò Eugen Arpagaus managea anavant.
Tot vo anavos allas regiuns Michael Caflisch ò alloura declaro igls puncts principals dallas dus leschas e scu tgi vess da funcziunar cun la taxa turistica cantunala. Ena part dall’antiera tgossa è la refurma dallas structuras turisticas tgi è per gronda part realisada u messa a strada. Cun igl intent dad aveir daple effizienza sen la fiera turistica. Cun ena schliaziun cantunala per finanztgier igl marketing turistic ins less concentrar las forzas e discarger las uniuns turisticas da tgossas cun gronda lavour administrativa, uscheia tgi chellas possan star ve dallas tgossas essenzialas. «An ena furma u l’otra profiteschan tots aint igl noss cantun digl turissem, schibagn betg tots madem ferm. Nous lessan tant scu pussebel lascher participar tot las regiuns e tots chels tgi profiteschan ved la finanzaziun digl turissem. Naturalmaintg differenztgea tenor regiuns, branscha e grondezza», dei Michael Caflisch. I seia cler tgi en hotel profitescha daple tgi p.ex. en travagl puril e la Nagiadegn’ota daple tgi la Mesolcina u igl Signeradi. Damais niss la contribuziun incassada digl cantun ed i seia cler, tgi chegl tgi vign anaint dad ena regiun duess er turnar anavos tar la regiun. Michael Caflisch ò managea tgi chegl vessan dad esser 100% tgi turnan ainten las regiuns. Or digl mez ins ò pero dubito tgi turna gist tot, ins vegia franc da tigneir ensatge per l’adminitraziun u per projects tutistics e projects da markting surregiunals. Cun la lescha da harmonisaziun ins less lascher tuttegna en tant spazi agls cumegns da exequeir pensums turistics ed er aveir la pusseblad dad incassar taxas persiva. Tenor igl sboz dalla lescha fiss chegl pussebel cun minus 30% anfignen tar 80% plus la taxa cantunala.
Daple meds finanzials Cun piglier an responsabladad finanziala tot las regiuns e tant scu pussebel er tots chels tgi profiteschan an ena moda u l’otra ins spera er da saveir augmentar la somma totala, tgi stat alloura a disposiziun daple daners per igl marketing e las otras lavours turistics dallas organisaziuns regiunalas tgi oz. Oz eran chegl sur igl antier cantun 51.543 miu. e cun la nova taxa cantunala duessigl esser tenor calculaziun 67.714 miu. Per la destinaziun da Lai/Planeiras era chegl anfignen ossa 3.596 miu. e da nov fissigl 4.663 miu. E per la destinaziun Savognin ansemen cun Val Alvra e Barvogn/Filisour midessigl dad oz 2.569 miu. sen 3.215 miu. Damais per igl antier Surmeir dessigl tuttegna en plus dad 1.713 miu. tgi stessan a disposizun per la finanzaziun digl turissem. Eugen Arpagaus vei sen igls suandonts camps anc pussebladads d’augmentar las frequenzas turisticas: prolungar la staschung, economisar pi bagn igls letgs/tgombras/abitaziuns, neir siva anc pi ferm alla tendenza e dumonda generala per en turissem manevel alla nateira ed alla cultura dalla regiun, elaborar fieras turisticas anc critgas, nizigier colliaziuns dad investours, migliurar igl traffic public, stgaffeir cundiziuns da rom attractivas ed adegna star vedlonder per migliurar la qualitad.
Discussiun
Alla preschentaziun dallas leschas cantunalas per la finanzaziun digl turissem è suandada ena discussiun agl podi cun Jon Domenic Parolini scu moderartour e Hannes Parpan, impressari, Lai; Patric Vincenz, mastral Savognin ed Andreas Züllig, president Hotelerie Suisse GR, Lai. Igl amprem on els raspundia a dumondas or digl mez. Per exaimpel dad en hotelier tgi paia oz 10’000.– fr. contribuziun turistica e vess tenor la lescha nova da paer 67’000.– fr. e metta an dumonda schi chegl davainta forsa existenzial per tscherts travagls betg gist ainten mez igls lis turistics. D’en’otra vart è neida la dumonda, schi abitaziuns da vacanzas dadas a tschains betg da maniera commerciala seian er sottapostas alla taxa cantunala. E puspe dad otra vart ins è bagn ancletg cun la lescha da finanzaziun, pero betg chella da hamonisaziun. Alla discussiun agl podi è sa resulto tgi igls hoteliers benevaintan la nova lescha cantunala ed ins è er ancletg cun la graduaziun proponeida tenor igl profit different digl turissem, ò managea Andreas Züllig. Hannes Parpan loancunter ò pladia er per la lescha da hamonisaziun. «Ia crei tgi las uniuns turisticas fon ensatge ruschanevel ordlonder». Pero seia el betg persvadia tgi la taxa cantunala turna anavos antiera tar las destinaziuns. Igls costs administrativs seian tuttegna pi ots tgi previa. «Nous duvragn en sustign a lunga vista cun ena schliaziun effiziainta per igl turissem», ò managea Patric Vincenz. E damais tgi nous veivan tots digl turissem seians er tots responsabels per la finanzaziun e la lescha proponeida seia ena buna basa.
Legenda:
Cun la lescha da finanzaziun digl turissem e cun la lescha da harmonisaziun ins crei dad aveir catto ena la schliaziun per participar tant scu pussebel tots er alla responsabladad finanziala.
pb. En padregn u ena madretscha ins ò per gidar an cass da basigns. Ena funcziun sumiglianta ò igl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna. Fundo igl 1940 ord solidaritad tranter muntogna e la bassa. Exista anc chella solidaritad?
«Chella solidaritad dattigl anc. Nous vagn igl mument passa 40 padrinadis, noua tgi sustignagn igls pi divers projects d’infrastructuras ainten cumegns e corporaziuns digls cantuns da muntogna» dei Barbla Graf, uriunda dalla Nagiadegna, tgi magna cun igl sies team igl secretariat digl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna a Turitg. E mintg’onn vignan sustignias projects per 3 anfignen 5 miu. Quatter gedas ad onn vign rimno daners per saveir dar igl duevel sustign finanzial. Ansemen vignan an media ca. 20 miu. E chels vignan alloura impundias per projects da sustign per l’antiera Svizra anturn e ca. ena quarta vign a bagn a cumegns digl Grischun.
Tgi survign sustign? Tge criteris èn decisivs per tgi en cumegn dastga chintar cun sustign digl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna? «Igl cumegn petent stò esser debel da finanzas, vot deir per igl Grischun ainten la classa 4 u 5. I ston esser projects dad infrastructura cun en basigns evident e naturalmaintg betg projects da luxus», dei Barbla Graf. Ena cundiziun per neir an regress dad en sustign finanzial seia er tgi tot las pussebladads da survagneir sustign finanzial digl mang public e dad otras instituziuns seian nizigeidas. Ed igls plans e la calculaziun digls costs duess neir inoltrada avant tgi ins ò antschet a realisar igl project An strètga collaboraziun cun igl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna stat er igl uffezi cantunal digls cumegns e chel intermediescha savens er igl contact. «Er nous digl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna savagn magari intermediar en cumegn dalla bassa tgi vot sustigneir en cumegn muntagnard. Alloura von chellas acziuns da sustign per projects d’infrastructura er bilateral tranter igls dus cumegns. En tal padrinadi intemedia è per exaimpel tranter igl cumegn da Mot ed igl cumegn da Riehen BL tgi exista gio blers onns», declera Barbla Graf. I dat er oters cumegns da Surmeir tgi on gio dad onns ena relaziun pi strètga cun en cumegn dalla bassa. Chegl è pero succedia sen veia bilaterala e sen iniziativa dad egn u l’oter digls cumegns u magari er da tots dus. Uscheia sustigna gio dad onns igls cumegn da Birmensdorf igl cumegn da Brinzauls. Igl cumegn da Stierva ò fitg bungs contacts cun igl martgea da Olten, tgi tanscha davent digl sustign finanzial anfignen tar barats culturals. Igl cumegn da Sur ò igls davos onns en liom pi ferm cun igl cumegn da Suhr agl cantun Argovia. Ed igl cumegn da Salouf ò survagnia sustign per divers projects digl cumegn da Zumikon.
Divers projects an bal Igl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna è er actualmaintg participo ved la finanzaziun da ca. 40 projects d’infrastructura aint igl cantun Grischun. Da chels èn er divers an Surmeir. Uscheia la sanaziun digl ual dalla Bartanga a Riom e digl ual dalla Motta a Parsonz. Chel project è digl reminent er nia sustignia digl cantun Turitg cun ena contribuziun da 300’000.– fr. En oter project è la sanaziun digl provedimaint d’ava e la canalisaziun a Mot. Chel project è calculo cun costs totals da 1.447 miu. Tenor igl plan da finanzaziun e cun tratg giu tot las contribuziuns digl mang public, dad instituziuns e da vart privata, dattigl costs restants da 354’244.– fr. Ena part vign finanztgeida antras ena participaziun digls privats cun 2% dalla valeta digl bietg nov. Chegl èn tuttegna 3’500.– fr. per abitant. Da gravager pi ferm igls abitants è betg responsabel. Igl project vign giuditgia scu absolutamaintg basignevel. Uscheia sustigna igl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna igl project cun 147’000.– fr. tgi èn antros anfignen ossa scu donaziuns per chel scopo. En oter project er a Mot è la sanaziun d’ena veia da gôt, schlavada or dalla malora. Er cun sustign dastga chintar igl cumegn da Beiva, mademamaintg per igl provedimaint d’ava. E l’uniun da donnas digl li dastga chintar cun en ageid finanzial per sanar igl plaz da giuier digl li. Ed aint igl passo ò igl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna gio sustignia divers projects gio realisos. Per Surmeir è chegl sto: a Barvogn 55’000.– fr. per diversas sanaziuns d’alp, 100’000.– fr. per diversas lengias e 400’000.– fr. per igl local da pumpiers cun ena part d’economia. La fundaziun Pianta digl Spital circuital Surses ò dastgea ratschever ena contribuziun da 300’000.– fr. Igl cumegn da Mot ò survagnia 57’800.– fr. per diversas compras da material da pumpiers, igl cumegn da Salouf ò dastgea neir an regress da 20’000.– fr. per igl aquaduct e 300’000.– fr. per la sanaziun ed amplificaziun digl bietg da scola. Damais ena buna tgossa, igl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna.
Legenda:
Gio aint igl passo ò igl cumegn da Mot gia diversas gedas sustign antras igl padrinadi svizzer per igls cumegns da muntogna ed igl mument vign er sustignia igl project da sanaziun digl provedimaint d’ava. å
pb. En computertomograf (CT) lubescha da far controllas spezialas e pi fegnas. En tal posseda ed ò an funcziun igl spital circuital Surses a Savognin siva digls 7 da december 2009. Chegl spargna a blers paziaints en viadi a Coira. Igl nov apparat è ena donaziun da Kurt Ehmann.
Scu en basigns per mintga spital taxeschan betg angal igls medics ed igls responsabels digl spital circuital Surses a Savognin, mabagn er da vart digl departamaint da sanadad cantunal: en computertomograf. Antras ena donaziun da Kurt Ehmann ègl sto pussebel agl pitschen spital regiunal da far gio ossa chesta investiziun d tuttegna 350’000.– fr. tgi oters spitals da grondezza sumiglianta on anc betg.
Ena miglra diagnosa Tar la preschentaziun digl nov computertomograf marde passo èn igls avantatgs dad en tal apparat nias decalros. Igl principal è bagn chel dad ena diagnosa pi eacta. E chegl principalmaintg per rottadeiras ed otras cumplicaziuns dall’ossa, uscheia digl schanugl e dalla spladla. Pero er per igl vainter ed igls pulmungs. Lò ins lavoura cun metels da contrast. Er per controllas posteriouras da cancer è igl computertomograf fitg adatto. «Anfignen ossa vevans dad eir a Coira per lascher far lò ena dignosa excta», dei igl capomedic Albert Kuny. «Chegl ans custava cun transport e tot ca. 1’000.– fr. Oz pudainsa far chegl a cò e spargnagn taimp e costs ed agl paziaint las strapatschas digl viadi». Igl computertomograf ò betg angal effects positivs per la qualitad medicinala dalla tgesa, mabagn er per las finanzas. Pertge tar cass d’urgenza p.ex. dalla pista niva igl paziaint mano per la diagnosa exacta a Coira e siva rastava el savens lò ed era «pers» per igl spital Surses.
Radiologs d’orsoura Igl nov computertomograf tgi è an chel senn ena amplificaziun tar igl appartat da Röntgen vign duvro igl mument ca. 2 - 3 gedas l’emda. Ed el so neir manavro sainza persunal supplementar. Igls maletgs vignan fatgs da dus persungas tgi fon l’assistenza da Röntgen ed èn neidas introdueidas ainten la lavour cugl CT. Chellas sa barattan ed èn er adegna egna u l’otra sen pichet. «Ainten la nossa scolaziun scu medics ischans bagn er nias instruias sen radiologia, pero betg sen CT. Igls maletgs vignan fatga aint igl noss spital, pero siva tarmess agl center telerdiologic a Coira, noua tgi radiologs spezialisos fon la diagnosa definitiva», decler Albert Kuny. Igls maletgs son neir tarmess sen veia electronica ed agl frataimp dad ena buna mes’oura è cò la rasposta. A madem mument scu l’installaziun nigl nov CT è er nia digitaliso igl indrez da Röntgen. Uscheia èn er igls maletgs da Röntgen avant mang, betg scu anfignen ossa an furma da films, mabagn an furma digitala. Els so neir tarmess p.ex. ad en spezialist per ena giudicaziun excta u er ars sen ena CD e dos agl paziaint cura tgi el bandunga igl spital a Savognin e turna puspe a tgesa, p.ex. igl giast da vacanzas. Digl sistem annò lavoura en CT an madema moda scu igl apparat da Röntgen, angal bler pi spert e fò blers maletgs successivs. Cun esser pi spert è igl paziaint exponia per 68% pi pac agls radis electromagnetics. Igl magnafatschenta digl spital, Guido Bloch ed igl president circuital on tar la preschentziun digl nov CT betg mantgnto dad angraztger agl donatour, Kurt Ehmann. Pertge sainza la sia generousadad fiss l’investiziun an mintga cass igl mument betg stada pussebla.
Legenda:
Igl donatour digl nov CT per igl spital circuital Surses, Kurt Ehmann (da mez) cun igls dus capomedics Albert Kuny (san.) e Cyrill Beeler.
G.N.S. Da 150 restorants tgi èn descretgs ainten la pi nova ediziun digl guid per gourmets «Graubünden geht aus» èn er diesch da Surmeir. La top adressa an nossa regiun è anc adegna igl «Gurada Val», Lai. Da nov aint igl magazin èn igl «La Scala», Lai, igl «Seehof», Valbella ed igl «Avant Porta», Mon.
L’emda passada vainsa preschento igl nov magazin per magliabagns «Graubünden geht aus». En magazin da 220 paginas noua tgi igls experts cun buccas fegnas cunseglian 150 restorants davent da Mustèr anfignen Sta. Maria. Sa farmos èn igls experts er an Surmeir e piglia diesch restorants sot la marella. Da chellas diesch bungas adressas on igls experts visito gist set per la sagonda geda. Tenor igls experts dattigl an Surmeir nigns restorants tgi tgiran cun chito igls vegns e tgi on er ena collecziun pi gronda ainten schler. Schinumnos restorants da trend on els er betg catto da Beiva anfignen Lai. Chegl vala er per locals cun ena cuschigna asiata. Persiva on igls experts catto bungs restorants da vischnanca, da muntogna, cun ena bunga cuschigna da tgesa e cun ena vista magnifica.
Nigns restorants da Savognin Sfigliond aint igl magazin croda dalunga an îgl tgi da Savognin figurescha betg en restorant sen las 220 paginas. Igl redactour digl magazin, Ralph Lindenmann ò detg tgi el vegia visito dus restorants, dantant vegigl betg tanschia per chels dus da neir tranter igls miglers 150 locals digl Grischun. A Beiva èn igls experts stos aint igl hotel Post e gusto ad els ò surtot igl «ragout da marmotta». Ena spezialitad tgi dat betg dapertot. Tiers chegl ò igl Post pers en post ed è da nov sen igl terz post (da 14) tar igls restorants cun ena buna cuschigna da tgesa. Igl migler restorant ainten chella categoria è igl «Kornplatz», Coira. Rango sen igl 8. post ainten chella categoria è igl «La Patata», Lai, noua tgi dat bungs tocs tgern cun tiffels an tot las variaziuns. Pers en post ò chest onn er igl restorant da muntogna «Piz Platta», Alp Flex. Tiers chegl screivan igls experts tgi las tratgas exquisitas da Claudio Filli e Klaus Riedl seian en deletg. Nr. 1 tar igls restorants da muntogna è la «Casa da Luzi», Surcasti.
Belavista ed igl La Riva Igl «Café Spoina», Lai è igl unic bung local tgi igls experts on catto dasper la pista an Surmeir. L’unica ustareia tgi vala da visitar ainten las vischnancas alla periferia è per igls experts igl «Belavista», Stierva. Els seian turnos gugent tar Celina e Romi Sonder, on detg igls dus capos redactours Ralph Lindenmann e Wolfram Meister. Ena classa per sasez seia ainten chella categoria igl «Piz Umbrail», Sta. Maria. Angal lod dattigl er per igl «La Riva», Lai, tgi è tenor igls experts igl migler exaimpel per la gastronomia grischuna. Anc migler ainten la categoria instituziuns è tenor igls experts angal igl restorant «The K», tgi sa catta aint igl hotel Kulm, Son Murezza.
Egn digls miglers restorants digl Grischun Igl «Schauenstein», Fürstenau è anc adegna la miglra adressa tgi dat aint igl Grischun cura tgi vo per magler bagn. Egn digls miglers restorants an noss cantun seia dantant er igl «Guarda Val», Lai, screivan igls experts cun buccas fegnas. Ena delicatessa seia sto igl dies da tgamutsch. Aint igl «Guarda Val» sa catta er egna dallas pi belas bars digl Grischun, manegian els. I vala la pagna da sa farmar aint igl «Guarda Val», er schi igls prietschs seian pulit ansalos. Da nov a Lai èn igls experts stos a Lai aint igl restorant taliang «La Scala». Surstos èn els stos dalla gronda collecziun surtot da pastas fatgas an tgesa. Els lodan er igl ambiaint, igl local ampernevel ed igl bung servis.
En tgit sur igls cunfegns da Surmeir Da nov on igls experts valeto igl «Seehof», Valbella e gist plazzo chel sen igl quart post tar igls restorants cun la pi bela vista. Igls experts screivan tgi seia veiramaintg da crititger ansomma navot da tot chegl tgi Roberto Pisilli vegia sarvia. Ena ulterioura ustareia cun ena vista magnifica on igls experts catto a Mon. Incantos èn els aint igl «Avant Porta» stos an spezial digls bungs products, dalla salata, verdura e tgern. Da passantar en mument sen la terrassa seia daveiras ensatge particular e galdeir vetiers chella quietezza. Schi dagn en tgit sur igls cunfegns da Surmeir alloura fon dus cuschiniers da nossa regiun furore ainten otras regiuns. Chegl è eneda Leonardo Savoldelli, Traube», Scuol e Linus Arpagaus, «Casa Fausta Capaul», Breil. Tar Leonadro Savoldelli, tgi è da Savognin, vegia igl pesch gusto excellent ed er igls pizzochels cun ervas seian ena delicatessa. Ainten ena ligia anc pi ota cuschgina per els Linus Arpagaus, tgi è uriund da Brinzauls. Igl sies local totga tenor igls magliabagns tar egn digls miglers grischuns ainten la categoria restorants per gourmets.
Legenda :
Da nov on igls experts scuvert igl restorant «Avant Porta», Mon.
pb. La dumonda tgi ins fascheva generalmaintg avant igl 10avel de dalla tratga bregna da sonda passadas organiso dalla gruppa da tratga grischuna era, schi igl travagl dalla famiglia Cadalbert da Lantsch niss da defender la sia ferma posiziun. Avant en onn veva chel travagl gia en success extraordinari
L’Arena Grischuna a Tgazzas sa mossa adegna puspe scu indrez ideal per talas occurrenzas scu exposiziuns da biestga. Igl aspectatour interesso vign cumplettamaintg a sies costs e pò persequitar fitg manevel la tgossa. Annunztgeidas eran neidas 300 vatgas per igl de dalla tratga bregna. Antras dus experts èn nias tscharnias 120 tocs directamaintg ainten igls travagls. Chel on pudia sa preschentar a Tgazzas ainten 14 diversas categorias tenor vigliadetna ed igl taimp tgi gl’on fatg. Ainten mintga categoria davigl ena victoura, alloura la campiunessa cugl pi bel eiver dallas vatgas govnas ed egna tar las vatgas viglias. En tetel tgi vign adegna surdo è chel digl migler travagl. Ainten la rangaziun dallas singulas categorias dattigl puncts e chels tschintg travagls cun igls pi blers puncts sa qualifiteschan per igl cup digls travagls. Tenor atgna tscherna dastgan els preschentar dus vatgas agl expert per chel tetel. Igl tetel dalla campiunessa è mintgamai la distincziun la pi desiderada per en pour, per en travagl. Chegl vot deir tgi el posseda la pi bela vatga digl cantun Grischun. E chegl vot deir ensatge, pertge ainten la tratga bregna è igl noss cantun egna dallas miglras regiuns an Svizra scu er agl exteriour.
Ena preselecziun Ena exposiziun da biestga cun rangaziun, noua tgi igls animals vignan giuditgias digl expert, damais antras ena suletta persunga, è ena tgossa subjectiva. Pero datigl ainten la tratga criteris da qualitad tgi valan generalmaintg. Uscheia èn adegna puspe las mademas vatgas davant ainten exposiziuns. Pero pitschnas differenzas pogl dar tranter en expert e l’oter. Egn dat daple peisa agl fundamaint, l’oter forsa daple agl eiver. E magari dattigl er decisiuns per tgi l’armuneida ed igl maletg dall’antiera gruppa corresponda. Schi discurign dad experts, schi igl amprem expert è igl pour sez. El giuditgescha tge animals ord sies travagl tgi el vot annunztgier per l’exposiziun. Essend tgi chegl èn per solit daples tgi chegl tgi vartescha per en decurs en po splident dad en de da tratga, vign fatg ena preselecziun. Igls dus experts Samuel Cadalbert da Lantsch e Christian Lötscher da Fürsteaubruck èn stos ansemen directamaintg sen igls travagls ed on fatg ena preselecziun. «Nous ischan stos durant seis deis tras igl Grischun e vagn vurdo las vatgas annunztgeidas sen igls travagls. I vagn nudo da mintga vatga en pêr puncts positivs e forsa er enqualtgi negativ. I vagn er do ena nota ed uscheia tscharnia chels 126 tocs tgi èn stos sonda a Tgazzas. En criteri è er sto da vurdar tgi las categorias seian en po angulivadas aint igl domber», ò declero Samuel Cadalbert.
E scu expert dall’Italgia Gio per far ena preselecziun ègl basigns dad aveir fatg igl curs d’expert cun en examen final. Scu expert ins tscherna adegna ena persunga an mintga cass ordvart la regiun, vot deir dad ordvart igl Grischun. An chel cass ins è ia per el anfignen giun Italgia. Igl sies nom era Alcide Patelli. En om ancunaschaint scu expert cun experientscha internaziunala. El fò er part alla cumischung europeana digls experts. «Ins giaveischa er tgi en expert canoscha betg davantor igls animals tgi el ò da rangar», ò managea Samuel Cadalbert. Alcide Patelli è nia assistia digl schinumno «ringman» tgi ò er fatg la translaziun digls commentars an tudestg, Daniel Gasser. Igl expert dall’Italgia ò attesto agls elevatours grischuns fitg buna qualitad e managea tgi seia veiramaintg sto en deletg da dastgeir giuditgier ainten l’Arena Grischuna. Betg angal tar las vatgas pi viglias tgi on gio musso gronda prestaziun, mabagn er tar las pi giovnas seia procuro per cuntinuitad. Alcide Patelli ò schibagn do attenziun agls bels eivers, pero er ferm agl fundamaint dad ena vatga. Ed alla finala ò el mess tar las differentas categorias scu er tar las campiunessas, mintgamai chella davant tgi ena gronda part digls oters «experts» tranter igl auditori vessan er mess. Magari ègl do pitschnas discussiuns, pero fitg rar. Avant anc en po dad onns era chegl bler pi savens igl cass.
Ena tgossa professiunala La gruppa da tratga cun igl sies comite d’organisaziun ed igl president Wendelin Casutt alla testa veva fatg lavour professiunala per chesta exposiziun. Er ainten talas occurrenzas dall’agricultura mantgan betg elemaints da show scu tgi ins vei dapertot, noua tg’ins ò publicum. Schibagn tgi la gronda part digls visitaders dereivan dall’agricultura, ègl per la gruppa da tratga dalla razza bregna er impurtant da survagneir er tar la populaziun betg purila ena bunga impressiun da lour lavour. E schi discurrign dad elemaints da show, schi antscheva chegl tar igls elevatours giovens tgi preschaintan igls animals ainten igl rentg dall’Arena. Els vignan cun vistgadeira uniforma e mintga vatga ò betg la nomra angal sen mintga calung, mabagn er segl «käppli» da chel u chella tgi la magna. Uscheia ò igl aspectatour adegna chint da tge animal tgi sa tracta e pò liger igls detagls aint igl catalog tgi el survign cun l’antrada. Er musica è en elemaint accumpagnont alla exposiziun. E chegl ins veva tscharnia fitg bela musica. E tar la surdada digls bindels allas amprema treis da mintga categoria ed alla finala er allas campiunessas fascheva en marsch festiv attent. Ed igl visitader niva er infurmo sen ena tenda gronda sur igl «beamer» tge animals da tge possessour da tge li tgi eran sen tge post dalla rangaziun. Tiers chegl dava igl pledader, Marco Parpan da Valbella, durant l’antiera exposiziun infurmaziuns sur igl otplidader. Ed ensatge digl pi impurtant era igl commentar digl expert cun l’argumentaziun pertge tgi el ò mess chella vatga sen igl amprem post e preferia chella anvers la sagonda, le terza etc.
Surmeir betg schi ferm Scu gio menziuno ò igl travagl dalla famiglia Cadalbert da Lantsch fatg furore avant en onn cun la vatga Raja scu campiunessa, cun igl tetel digl migler travagl e cun diversas ampremas dalla categoria. Per part cun las mademas vatgas ègl betg gist gartagea da repeter igl success. Per exaimpel Raja, la campiunessa digl onn passo ò gio ainten la categoria gia da dar precendenza alla vatga Gaby da Fritz Rietberger da Malans. Betg simplamaintg ena vatga, mabagn chella tgi è alla finala stada la campiunessa e la pi bela da tottas. E per la tscherna dalla campiunessa èn angal selecziunadas mintgamai l’amprema da mintga categoria. E tar chella tscherna ò la famiglia Cadalbert da Lantsch contanschia igl terz plaz cun en’otra vatga, numnadamaintg Armida ena vatga pi giovan da treis onns e mez tgi è stada amprema dalla sia categoria e teza digls bels eivers dallas vatgas giovnas. Er scu travagl ansemen cun la vatga Raja ed Armida ò igl travagl contanschia igl terz plaz. E cotras tuttegna gia fitg bung success, er sainza igls tetels. Da Surmeir eran betg tantas vatgas a Tgazzas scu oters onns. An tot eran 15 animals da 9 travagls. Bung success ò er gia Daniel Ulber da Lantsch cun la sia vatga Basilea tgi è davantada sagonda dalla categoria dallas pi giovnas. Mademamaintg da Lantsch e sen igl terz post dalla proxima categoria è stada Alice da Theodor + Andrea Simeon tgi on er gia la quarta dalla madema categoria. En sagond plaz ò igl travagl Cadalbert gia cun la vatga Ariana. Er en post da podest, numnadamaintg igl terz ègl do per Fabia da Luzi Steier da Savognin. Er en terz plaz ò contanschia la vatga Staila da Gaudenz Ulber da Lantsch. Igl pi grond success, sumigliant scu igl travagl Cadalbert avant en onn, ò gia igl travagl da Fritz Rietberger da Malans cun la campiunessa e cun igl amprem post digls travagls.
Legenda:
Igl mument las treis pi belas vatgas dalla razza bregna aint igl Grischun: (da san.) Armida (3.) dalla famiglia Cadalbert da Lantsch, Gaby (1.) da Fritz Rietberger da Malans ed Olympia (2.) da Andres Walser da Haldenstein.
