<<<<Novitads>>>>
Archiv da novitads

[ Novitads actualas ]

 



Novitads digl:
  

<<<<Novitads>>>>
Nomna la veia ed ia dei noua tgi te stast!

Nomna la veia ed ia dei noua tgi te stast!

Pagina da Surmeir
30.01.2014 - 08:42

pb. Igls davos onns on igls cumegns per part do novs noms allas sias veias. On mess se novas tavlas e novas nomras ve dallas tgesas. Ma betg da libra voluntad ed er betg per navot. En project dicto dalla confederaziun. Betg tots igls cumegns èn nias siva agl cumond da surangiu. Termin è igl 2015.

Divers cumegns pi gronds on gio da blers onns do noms allas veias e monto las tavlas correspondentas e las tgesas portan ena nomra. Uscheia dattigl a Lai la «Voa Sporz u la «Voa Sartons» ed a Savognin dattigl la «Veia Caross» u la «Veia Sur Ual». Per igl pot sarogl uscheia pi simpel da cattar igls adressats. Pero chestas midadas èn betg stadas restranscheidas tar las vischnancas pi grondas. Na, tot igls cumegns on dad adressar lour veias e tgesas.

Nign tgi mitscha
E chegl sen fundamaint tenor en cumond se da Berna e per tots cumegnas liont ed obligatoric. E chegl sen fundamaint digl project federal «harmonisaziun digl register». E tar chel totga ena misiraziun uffiziala. Vot deir mintga tgesa e mintga veia survign las sias coordinatas digitalas tgi vignan registradas ainten en sistem central. Chella part vign surpigleida finanzialmaintg da cantun e confederaziun e realisada vign ella dad en biro da geometer. Igl cumegn è alloura responsabel per adressar igls bietgs e per numerar lasa tgesas. Chegl vot deir da dar en nom allas veias, screiver e montar las tavlas e las nomras ve dallas tgesas. E per igls cumegns è chegl tuttegna sto er anc ena gravezza finanziala pertge per las tavlas cun las nomras ins paia ca. 30.– fr. agl toc e per las tavlas cugls noms dallas veias ca. 200.– fr. agl toc. E schi en cumegn ò p.ex. 50 tavlas cun noms da veias e 300 nomras da tgesas dat chegl tuttegna en importo da 25 000.– fr. Vetiers vign anc la montascha tgi chintagn cun ena pauschala da ca. 5 000.– fr. Damais investiziuns sfurzadas da radond 30 000.– fr. per en cumegn an ena grondezza da ca. 200 abitants.

Muteivs gravants
Tgi cumegns pi gronds fon ena clera nominaziun dallas veias ed ena numeraziun dallas tgesas è ensacu tgapibel ord raschungs logisticas. Ossa per cumegns pi pitschens, noua tgi tot è survasibel ed ancunaschaint ins pò far en segn da dumonda sur digl senn u betg senn dalla tgossa. Pero stogl schon aveir ena tscherta impurtanza, schi igl cumond general e liont per tot igls cumegns vign gist dalla confederaziun. Naturalmaintg sa basond sen ena lescha, la schinumnada lescha da geoinfurmaziun. Ed igl uffezi da geoinfurmaziun cantunal è er chel tgi ò an noss cantun la rolla dad instradader ed intermediatour per realisar igl project. E lò responsabel scu manader per la misiraziun è Franco Bontognali. Sen la dumonda pertge tgi chella nominaziun dallas veias seia obligatorica per tot igls cumegns manegia el: «Per igls indigens ègl cler. Els canoschan tot las veias e son er noua tgi tots stattan. Ma chel register dad adressas tgi è accessibel per tots, è impurtant per persungas tgi vignan dad orsoura. Uscheia per igls pumpiers, per igl auto da malsangs, per la pulizeia, per LaPosta e per furnitours da roba». Els fetschan er amogna agls producents da sistems da GPS dad integrar er chels novs registers digitals digls cumegns. Er per viagiatours e per firmas da service per igls pi divers apparats digl tigneirtgesa saptga igl register prestar bungs sarvetschs, ò detg Franco Bontognali.

Dus terzas è realiso
E scu on igls cumegns organiso e realiso la nominaziun dallas veias? Savens ins ò pudia surpiglier noms existents tgi nivan gio duvros. Uscheia dattigl ainten bleras vischnancas igl nom «Sumvei», «Dimvei» u «Mezvei» tgi en rastos. Siva dattigl er veias tgi magnan tar otras fracziuns e quartiers tgi on survagnia chel nom. E savens ins ò er savia duvrar per igl nom dalla veia igl nom local gio existent. I dat er cumegns tgi on anvido la populaziun da far propostas u tgi on laschea piglier posiziun u far midadas tar propostas fatgas digls responsabels da cumegn.
Ins pò sa dumandar generalmaintg schi igl quartier ò nom «Sumvei», schi chegl vess betg tanschia per igl nom dalla veia anstagl da deir «Veia Sumvei». Pertge tgi gl’è ena veia è tot tgi vei e chella part digl nom geida er betg alla indentificaziun. I fiss sto pi simpel per bler ed alla finala tgunsch er pi bungmartgea.
Schi on tot igl cumegns exequia igl cumond general se da Berna? Tenor Franco Bontognali seian betg anc tots igls cumegns tgi seian nias siva agl decret federal. Anfignen ossa seian circa dus terzas digls cumegns grischuns tgi vegian realiso igl project. Chels tgi mantgan seian an amprema lengia cumegns pi pitschens.

Veias, Voias e voas…
Puncto la furma, la grondezza, calour ed igl material dallas tavlas seian neidas fatgas nignas prescripziuns da surangiu. Igls ples seian sa decidias per chellas tavlas tgi vignan offereidas da divers producents. I seian pero er neidas duvradas tavlas da serpentin u tavlas dad email. Er puncto calour ins pò veir diversas tgossas. Uscheia a Vaz/Lai en verd recent, a Lantsch en cotschen digl vegn ed an igl sples li dalla Val Alvra e Surses pitost igl blo.
An chegl tgi pertotga igl lungatg digls noms èn igls cumegns atgnamaintg stos libers. Per regla ò mintga cumegn duvro chel lungatg tgi è er igl lungatg uffizial digl cumegn, pero dattigl er cò excepziuns, uscheia tgi per exaimpel Vaz ò duvro igl rumantsch local, er schi igl lungatg uffizial è tudestg. Uscheia dattigl sen igl antier territori abito «Voas». A Lantsch ins ò er duvro igl dialect local e lò onigl nom «Voias» ed an Surses ins ò duvro la versiun surmirana «Veias».

Legenda:


Igl cumegn da Vaz, tenor constituziun en cumegn tudestg ò pero do tot igls noms dalla veias an rumantsch. E chegl gio avant en po d’onns. E chegl naturalmaintg an rumantsch da Vaz.





Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
En cumpromis e tuttegna betg?

En cumpromis e tuttegna betg?

Pagina da Surmeir
30.01.2014 - 08:40

pb. Igls 28 da favrer 2014 decidan set cumegns an Val Alvra sur digl contract da fusiun. Per igl nom digl nov cumegn propona la gruppa da project: Albula/Alvra. En cumpromis per betg periclitar la fusiun.

All’antschatta digl project da fusiun cura tgi igl perimeter era betg anc ancunaschaint ins veva blers oters problems, uscheia tgi igl nom digl nov cumegn n’era mianc da tanta impurtanza. La proposta tgi è neida aint igl messadi da votaziun per instradar igl project e conceder igl credit, ins veva proponia igl nom Albula. Siva la votziun è sto ancunaschaint tgi seian set cumegns. Betg dalla parteida èn Farrera e Lantsch. Tenor lescha da lungatg digl cantun eran cun Alvaschagn, Brinzauls, Casti, Mon e Stierva tschintg cumegns rumantschs e cun Alvagni e Surava dus tudestgs. Ed ord chella maioritad numerica rumantscha è allpoura nia proponia da numnar igl nom cumegn «Alvra». E chegl fiss er nia aint igl messadi da votaziun per igl contract da votaziun. Alla davosa infurmaziun publica igls 11 da schaner a Surava, è igl nom puspe nia sen tapet. E cò eran tottas dus variantas an dumonda. Ed ins ò lez mument perfign mess an vista da lascher votar ansemen cun igl contracts da fusiun er gist parallel sur digl nom.

Decidia per igl cumpromis
Siva chesta insiertad perveia digl nom ò la gruppa da project gia ena sedura l’emda passada. Ed igl tenor da chella è sto: la fusiun na dastga betg esser periclitada perveia digl nom. Ed an bunga moda svizra ins ò fatg en cumpromis, numnadamaintg per igl nom dobel «Albula/Alvra». Ed uscheia vignigl er preschento aint igl messadi cun igl contract da fusiun tgi vign an votaziun igls 28 da favrer.
Uscheia ins crei dad aveir correspondia agl giaveisch da tottas dus varts e vo la veia da cumpromos cun igl nom dobel tgi ò gio ena tscherta tradiziun an Val Alvra. Uscheia on gio divers cumegns igl nom dobel rumantsch/tudestg: Brienz/Brinzauls, Lantsch/Lenz e Vaz/Obervaz. E cò damais Albula/Alvra.

Fiss betg sto tragic
Naturalmaintg tgi fiss ord vista dalla Rumantscheia ed er ord vista dalla derivanza lingusitica da chella regiun sto bel schi ins vess savia sa decider per igl nom rumantsch «Alvra». Scu gio menziuno per igl muteiv tgi igls cumegns rumantschs eran chest’eda an clera maioritad. E da chintar è tgi dasperas la scola vigna ainten l’administraziun e la conversaziun cun igls abitants duvro igl rumantsch angal an moda minimala.
Ord vista lingusitica ègl uscheia tgi ins ò betg gia da decider tranter ena versiun tudestga ed ena versiun rumantscha. Mabagn tranter ena versiun rumantscha ed ena versiun lategna vulagara. Ed ins stò deir tgi «Albula» tunga anc adegna bler pi rumantsch tgi tudestg. Damais sa tractigl tar igl nom «Albula» dad ena versiun lategna fitg viglia. Aint igl svilup digl lungatg ègl alloura davanto «Alvra». La tendenza era digl lategn an rumantsch da simplifitgier. E chegl er cotras tgi ins scursaniava igls pleds. Digl nom «Al-bu-la» cun trei silbas davanto igl nom rumantsch cun dus silbas «Al-vra». E chegl tgi è er capito savens digl svilup linguistic digl lategn an rumantsch, tgi digl «b» è davanto en «v». Uscheia è digl pled «alb» per la calour davanto an rumantsch «alv». Ed uscheia er dad «Albula» tar «Alvra».

Digl nom dependigl strousch
Per igl nov cumegn an Val Alvra fiss tgunsch sto pi simpel dad aveir en nom simpel tgi en nom dobel. E tiers chegl è betg do agl votant la libertad da far la schelta tranter igl nom «Alvra» u Albula», mabagn vign el quasi sfurzo tar igl cumpromis.
Ma digl nom nirogl strousch a depender. Cun tschintg cumegns rumantschs tgi on ena scola rumantscha è an mintga cass stgaffia ena buna basa per tgi igl cumegn resta er anavant aglmanc parzialmaintg rumantsch. Schi Lantsch vess er anc da neir vetiers cun la scola e forsa pi tard er cun igl cumegn, schi survagniss igl nov cumegn puncto preschientscha rumantscha anc daple peisa, uscheia tgi aglmanc per igls proxims decennis fiss igl rumantsch an Val Alvra siero. Pero dependigl ferm tge tgi igls responsabels dalla politica ed ainten l’administraziun èn pronts da far. Cun las schinumnadas persungas «da clav» so neir decidia igl avigneir digl rumantsch. E chegl è anc pi impurtant tgi las leschas. Pertge leschas tgi vignan betg exequeidas valan pac. Ed ossa valigl da star e veir tge tgi igls responsabels fon ordlonder. Ed alla finala dependigl er da mintga singul scu tgi el stat anvers igl lungatg. Schi el sustigna stentas da leir promover en lungatg tgi so dar gronds avantatgs u schi el vot eir la veia la pi simpla, tgi n’è pero betg adegna la miglra.


Legenda:

Igl nom Albula è ansomma betg tudestg. Angal è Alvra pi rumantsch. Ossa ins propona la varianta dobla.


Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Responsabel per la producziun

Responsabel per la producziun

Pagina da Surmeir
30.01.2014 - 08:37

pb. Cun 2 371 ampluias è la Ems-Chemia la pi gronda interpresa privata digl Grischun. Ella è activa sen igl antier mond cun la producziun da polimers e chemia speziala. Er scu patrung ò l’interpresa ena gonda muntada. Giovens cun ena buna scolaziun tecnica cattan cò lavour. Scu Ivan Sonder (37) da Stierva tgi magna siva digl 1. favrer 2014 ena partiziun cun 180 ampluias.

La Ems-Chemia ò tiers cundiziuns difficilas an Europa savia augmentar igl 2012 igl stgamgiamaint netto per 5.9%. Chegl principalmaintg graztga ad en augmaint dalla fiera ordvart l’Europa. Igl stgamgiamaint è sto 1.755 mia. Igl retgav da travagl da 319 miu. è schizont sto per 8.4%. pi ot tgi igl onn avant. CEO dalla Ems-Chemia è Magdalena Martullo-Blocher.

La sedia è a Domat
La Ems-Chemia produtgescha an passa 20 teras repartia sur igl antier mond. Pero sedia dall’interpresa e li principal da producziun è Domat cun 49.1%. Radond 25% digls products vignan fabritgias an diversas teras dall’Europa. Uscheia an Tera tudestga 13.0%. Igls davos onns adegna pi impurtanta è davantada la producziun sur mar: America 9.4%, Japan 7.0%, China 6.2% e Taivan 2.1%.
Er an chegl tgi pertotga la vendita digls products è la Ems-Chemia ferm dependenta digl export. La vendita an Svizra monta gist angal 4.5%. Ena gronda part da radond 50% vo ainten teras dall’Uniun Europeica e cò è la Germania cun 24.9% igl cliaint principal. Ed er cò è la fiera sur mar davantada adegna pi impurtanta: China 11.8%, America 10.7%, Japan 9.2%, Corea digl Sid 2.3%, Taivan 2.0%, Brasilia 1.7%, Mexico 1.4% e Canada 1.2%.
Angal las investiziuns per igl onn 2012 montan a 44 miu. E chellas èn eidas per gronda part ainten l’amplificaziun dalla capacitad da producziun.

Gronda muntada scu patrung
L’interpresa da Domat ò per igl Grischun ena ordvart gronda muntada scu patrung e donatour da lavour. Digls 2 371 ampluias mundial èn 981 a Domat, 636 èn aint igl rest dall’Europa e 534 an Asia e 220 an America.
E Domat dat ossa gio blers onns lavour a persungas tgi stattan a Domat sez pero er ainten la regiun e pi da gliunsch. Eneda niva p.ex. mintga dumang en bus giu dalla Lumnezia per eir a Domat alla lavour.
La Ems-Chemia è er egna da chellas pacas interpresas aint igl Grischun dasperas la Hamilton a Panadoz u las diversas ovas electricas tgi porschan posts da lavour a persungas tgi on fatg ena scolaziun pi ota an direcziun tecnica. Blers on dad eir giu la bassa per cattar lavour.
Ena funcziun impurtanta ò la Ems-Chemia er scu patrung per amprendists. Igl 2012 eran an tot a Domat 131 amprendists sen 14 divers mastiers. Davent digl polimecanist anfignen tar igl laborant.

E turno an patria
Ivan Sonder da Stierva è egn da chels giovens tgi on gia la pussebladad da cattar ena plazza correspondent alla sia scolaziun, schi betg ainten la regiun schi aglmanc aint igl cantun. Ed ozande è en viadi da bung ena mes’oura alla lavour nign problem. Cumparaglea cun igl exteriour ischans nous an Svizra bagndisos an chel gro. La veia professiunala digl om da Stierva vasainsa ainten la fanestra dasperas. Schi tge è sto per el igl muteiv da midar dalla Alstom a Baden tar la Ems-Chemia a Domat? «Gio cura tgi va gia fitto igl amprendisadi erigl per me en semi dad eir an teras estras. Er cura tgi sung sto agl exteriour, turnava adegna puspe gugent anavos ainten igl ravogl da mia familia. Pero tuttegna era adegna puspe led dad eir an teras estras per vaseir ensatge da nov. Ensacuras è alloura igl taimp sto madeir da turnar anavos aglmanc an Svizra. Per me era adegna cler tgi ia viglia eneda turnar anavos an nossa regiun e piglier cò definitiv mies domicil», ò managea igl constructour da maschinas.
Siva dall’antschatta schaner 2013 è el pladia tar la Ems-Chemia a Domat, noua tgi el magna ena gruppa da travagl cun 24 persungas. La lavour tgi els fon lò è da mular e crivlar differents granulats da material sintetic an differentas grondezzas. An en onn produtgescha chella partiziun ca. 6000 tonnas polvra da material sintetic. E chella polvra vign duvrada per divers scopos. Per exaimpel ainten la fabricaziun da vistgadeira per dar ena tscherta stabilitad ad en culier u ad en tschop. Ena gronda part dall’utilisaziun digl granulat è ainten l’inustreia dad autos.

Ed ossa ena nova incumbensa
Ossa cun l’antschatta favrer surpeglia Ivan Sonder ena nova incumbensa. Tar la Ems-Chemia dattigl atgnamaintg treis partiziuns. Egna è chella tgi fò la producziun digl granulat. Ena sagonda è chella tgi ò sot ad ella las immobiglias, igls mecanists tgi von a far reparaturas ve digls indrezs da producziun e tgi fon las compras digls products tgi ins dovra per far igls granulats. E siva dattigl ena terza partiziun tgi fò la producziun da fibras sinteticas u fibras tecnicas tgi ins dovra p-ex. per maschinas da palpieri. Pinavant la polvra tgi vign mulada or digl granulat ed er granulats sezs. An tot èn chegl tschintg spartas da producziun cun mintgamai en manader da travagl. Anfignen ossa era Ivan Sonder egn da chels tschintg. Da nov è el manader da tot chellas tschintg partiziuns tgi sa nomna manader da producziun. Ed el ò a Domat ca. 130 ampluias tgi lavouran sot la sia direcziun e vetiers vignan anc ca. 50 tgi èn aint igl li da producziun Neumünster an Tera tudestga digl nord manevel da Hamburg. Chegl cundiziunescha er tgi el fò mintga treis meis ena visita er a chel li da producziun.

Responsabel per la producziun
An sies nov post è Ivan Sonder ainten biro: «Ia va da decider sur dallas diversas cefras tgi on da far cun la producziun. Schi gl’è da ramplazzar ensatge ainten igls indrezs da producziun schi vo chegl er sur me. Ia stò alloura decider schi ena midada è necessaria u betg. An mia incumbensa è er igl angaschamaint digl persunal, schi dovra an en li da producziun forsa daple u schi ins stò far midadas internas.» Er igls manaders da travagl vignan pladias directamaintg dad el. E la recrutaziun da nov u oter pensunal per igls divers posts funcziunga u cun publitgier las plazzas agl internet u ainten inserats u tgi ins catta ena schliaziun interna.
Tar la producziun ègl betg uscheia tgi ins produtgess adegna igl madem. Tot tenor cliaint, tenor la fiera e tenor igl product tgi vign fatg ordlonder. Uscheia dattigl cuntinuadamaintg midadas aintern la producziun. Seian chegl midadas tecnicas u midadas ainten la consistenza digl product etc.

Lavour strategica
Ivan Sonder scu manader da producziun ansemen cun seis oters manaders dad otras spartas furman er en gremi tgi è er responsabel per las decisiuns strategicas. Chegl pertotga p.ex. innovaziuns ainten la producziun, strategia da vendita. Uscheia è igls davos onns la fiera an Europa stada en po ainten la crisa, pero chella an Asia è carscheida ferm. Uscheia ins ò decidia dad intensivar la producziun e la vendita an chellas parts digl mond. Ainten l’antiera lavour strategica totgan naturalmaintg er dumondas da marketing.
«Per me monta mia nova incumbensa ena veira provocaziun. Ia less manar anavant chesta partiziun schi bagn scu pussebel e schi bagn scu igl mies antecessour tgi è sto sen chel post passa 20 onns. I ma legr er da surpiglier igl nov posr, ma gio all’antschatta ins saro mecta dumando», concluda Ivan Sonder.


La sia veia
professiunala

Digls onn 1993 anfignen 1997 ò Ivan Sonder fatg igl amprendissadi scu mecanist tar la Hamilton a Panadoz. Siva la recruta ò el fatg la matura professiunala.
Igl november 1998 ò el antschet ena plazza tar la ABB a Baden, faschond lò durant seis meis ena scolaziun interna per siva eir sen montascha. Igl amprem ins vo cun manaders tgi on experientscha per amprender la tecnica da tubinas da gas e da vapour. Siva dus onns ò el mano sez ena squadra da montascha tgi luvrava igl amprem da de e siva da notg. Igls davos onns eran chegl plazzals da construcziun cun passa 40 luvrants. L’emda veva seis deis da lavour e diesch ouras an de.
Uscheia è Ivan Sonder rivo per igl antier mond anturn. An Europa è chegl sto: Tschechia, Engeltera, Hollanda ed Austria. Segl continent american: Canada, USA, Mexico ed Argentina. Ed alloura las teras dall’Asia u digl Proxim Orient: Asarbeidschan, Kasachstan, India, Bahrain, Emirat Arab Unia, China, Taivan, Tailandia, Malaisia ed Indonesia.
Siva igl taimp da montascha è el turno puspe a Baden, ossa veva l’interpresa nom Alstom. Igl amprem scu cunsiglieder da montascha per la construcziun externa ed er per dumondas da construcziuns novas internas. Igl davos onn ò Ivan Sonder surpiglia ena gruppa tecnica. En grond project è stada la revitalisaziun dad ena ovra elecgtric an Angola.
Durant chel taimp da 2007 - 12 ò el luvro parzialmaintg 80% e frequento treis gedas l’emda la seira la scola tecnica per construcziun da maschinas tgi el ò saro giu avant dus onns.
Ossa en onn è el puspe aint igl Grischun tar la Ems-Chemia a Domat ed abitescha cun la sia famiglia a Savognin.



Legenda:


Tar la Ems-Chemia ò Ivan Sonder cun igl 1. favrer ena nova incumbensa scu manader da producziun.





Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Er cun 90 ena gonda «signora»

Er cun 90 ena gonda «signora»

Pagina da Surmeir
30.01.2014 - 08:34

G.N.S. La pi custevla pedra tgi ò accumpagnea anfignen oz la giubilara è igl taliang, sies lungatg da cor. S’angascheda ferm è la scribenta dantant er per la cultura e chegl an ples gros. Sonda proxima dastga ella festivar igl anniversari da 90 onns e sa legrar da sia sanadad frestga.

90 onns è ena bela vigliadetna e sch’ins dastga vurdar anavos sen ena veta schi activa scu Elda Simonett-Giovanoli ò gia, è chel anniversari anc pi plaschevel ed en veir de da festa. La giubilara è an sies nov decennis stada immens diligenta cun screiver ed ò er gronds marets tgi blers Bivains on graztga a sia educaziun fatg ena buna veia professiunal. Ella ò mess an pleds regurdientschas, istorgias, rachints scu er numerousas contribiziuns per gasettas regiunalas e periodicas annualas. Scretg ò Elda Simonett-Giovanoli cun plascheir, cun en bung lungatg, bagn ligibel e cunzont er adegna cun ena prisa humor. Cun pacas excepziuns ò la scribenta duvro per metter an palpieri sias ovras igl taliang, sies lungatg-matern, tgi ella carezza anc oz, scu nign oter da chest mond. Ena veta pigl taliang, en cumbat pigl taliang, chegl è resumo curt igls 90 onns dalla donna da Beiva. Tot chegl tgi Elda Simonett-Giovanoli ò fatg pigl lungatg tgi sies genitours on mess ad ella an tgigna, ò la donna fatg cun gronda persvasiun e per dar agl taliang daple muntada aint igl Grischun. L’anterioura scolasta è sa messa aint ferm per tgi igl taliang geia betg a perder, gist a Beiv, noua tgi el è igls davos 30 onns adegna svania pi fitg.

Fatg igl seminari
da scolasts a Firenze
Nascheida è Elda Simonett-Giovanoli igl 1. da favrer 1924 a Bondo, en li an Bergiaglia, tgi stat ad ella anc oz fitg manevel. Blers onns ò la giubilara passanto cun sies om Guido la stad a Bondo, dantant adegna puspe turnada gugent sur igl Maloja e Gelgia per galdeir las seiras pi lungas d’anviern a Beiva, sia sagonda patria. Per mancanza da lavour è sies bab ia an Italgia, pac siva tgi la matta Elda è nascheida. Turnada an Svizra è la famiglia Giovanoli alloura igl 1943. Durant chels onns an Italgia ò la giovna matta termino cun success igl seminari da scolasts a Firenze e fatg igl fundamaint per sia veta professiunala. Per pudeir instrueir an noss cantun ò ella anc gia da far en onn supplementar a Coira aint igl seminari da scolasts e pir alloura survagnia la patenta da scolast digl Grischun. Ventirevla è la giovna scolasta alloura stada chel de tgi igl cunsegl da scola da Beiva ò eligia ella scu scolasta pigl li agl pe digl Gelgia e surdo ad ella l’educaziun fundamentala da mintga unfant. 16 onns è Elda Simonett-Giovanoli stada ena stimada scolasta e chegl an ena scola cumplessiva cun otg classas e tranter 25 e 30 scolars e scolaras. Durant las vacanzas pi lungas da stad ò ella magari tschatgea ena occupaziun accessorica, per aveir ena antrada supplementara, gist igls amprems onns siva la sagonda ghera mundiala.

Redactoura digl «Almanacco dei Grigioni italiano»
Scu gio menziuno è Elda Simonett-Giovanoli stada ena gronda cumbattanta pigl taliang, ma mess a disposiziun sies dung da screiver ò ella er alla Pro Girgioni Italiano. Prest 50 onns è la giubilara stada collaboratoura dall’uniun, tgi reunescha persungas, uniuns e e societads dalla part talianga digl Grischun. Ple tgi quatter decennis è la donna luvrousa er stada redactoura per la Bergiaglia digl «Almanacco dei Grigioni italiano», ena periodica annuala. Pudia liger ins ò dantant er bleras ed interessants contribuziuns dad Elda Simonett-Giovanoli ainten la gasetta jamnila «Il Grigioni Italiano» ed igls lectours dalla Pagina da Surmeir on er gia l’onour da liger adegna puspe istorgias e rachints dalla scribenta cun ena gronda cunaschientscha scu pacas otras persungas. Appreziada è sia gronda lavour a favour da lungatg e cultura er neida digl cantun, tgi ò surdo igl 1988 a nossa giubilara en premi da rancunaschientscha. Avant set onns è la scribenta er neida undrada cugl premi «Cubetto» dalla Pro Grigioni Italiano. An sia lunga veta ò Elda Simonett er edia divers codeschs ed igl davos cugl tetel «Ricordi di vita» è cumparia igl 2012. Profito fitg digls bungs cunsegls dad Elda Simonett-Giovanoli ò dantant er la gruppa da teater da Beiva, noua tgi ella è durant onns stada ena reschissoura fidada. Ossa sonda tgi vign pò la donna cun en carisma particular, cun en scharm tgi totga tar ena gronda «signora», vurdar anavos sen ena lunga veta da 90 onns, tgi vess betg savia esser pi fritgevla segl camp litterar e cultural. Stimada donna Elda, an noma da tots noss lectours ed er da blers oters sincera gratulaziun per voss anniversari radond e tot respect per voss grond angaschamaint sen ples camps culturals.


Legenda:

Sonda proxima dastga Elda Simonett-Giovanoli festivar sies anniversari da 90 onns e chegl an sanadad cumplagna.



Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Betg mintga spusalezi reiva ainten en casti

Betg mintga spusalezi reiva ainten en casti

Pagina da Surmeir
23.01.2014 - 08:22

l pb. An Surmeir èn an bal dus fusiuns pi grondas. Atgnamaintg betg sen basa dad en giaveisch digls singuls cumegns. Mabagn pitost d’ena vart sen sforz dallas circumstanzas internas e da l’otra vart è chel er sustignia antras las stentas digl cantun per la refurma digl territori.

E chel om tgi è an chella tgossa igl pi alla front per igl cantun è igl schef digl uffezi digls cumegns, Thomas Kollegger dad Alvagni. El sez dereiva damais er dad egn da chels set cumegns an Val Alvra tgi èn participos ve dalla fusiun. Nous vagn discurria cun el sur dalla situaziun an Val Alvra, pero er an Surses.

Thomas Kollegger, siva tgi vez surpiglia igl Voss post scu manader digl uffezi cantunal digls cumegns è egn digls pensums principals tgi sa fatschantez cun la refurma digl territori. E chegl saro davanto per Vous ensatge scu «courant normal». Igls 28 da favrer decidan set cumegns an Val Alvra sur dad ena fusiun. Tranter oter er igl Voss cumegn da domicil, noua tgi ischas sto divers onns mastral, Alvagni. Ena situaziun en po speziala?

Thomas Kollegger: Siva tgi ia va surpiglia igl mies uffezi igl onn 2008 èn 17 fusiuns da cumegns eidas an vigour. Tranter chellas er fusiuns da vallada scu p.ex. la Bergiaglia, igl Scanfetg, la Val Lumnezia u la fusiun realisada cun 13 cumegns tigl cumegn Ilanz/Glion. An divers lis vign discuto sur dad ena orientaziun structurala per igl avigneir. An Val Alvra è chella dumonda gio da pi lung taimp en tractandum permanent sen l’agenda politica. Tgi mantga en center pi grond, las differenzas culturalas ed istoricas, scu er ena orientaziun diversa dall’economia e digl traffic, on impedia anfignen ossa da sa cattar tar ena schliaziun structurala communabla. Am faschess plascheir scu abitant ed anteriour mastral dad Alvagni, schi las discussiuns mussessan ossa resultats concrets. Igl taimp è madeir.

Alloura fissan
las tendenzas
separatisticas
betg da frenar

Da curt è stada a Surava ena infurmaziun publica cun ena buna participaziun e bunas dumondas, pero strousch critica. Dattigl ena tgossa clera?

Thomas Kollegger: Er ia va gia la madema impressiun tar chesta occurrenza d’infurmaziun e persiva lessa gratular agl team da project. Gl’è nia infurmo objectivamaintg e discuto real. Chegl èn bungas premissas per ena decisiun ainten igls singuls cumegns. I fiss da giavischier tgi detta ena tgossa clera. Cun sasez n’è chegl pero betg. Panse p.ex. ve dallas decisiuns da curt ainten igls cumegns da Farrera e Lantsch. Chellas on musso tge tgi pudess prubablamaintg capitar, schi la Val Alvra savess betg sa cattar structuralmaintg. Alloura fissan las tendenzas separatisticas betg da frenar.

Per la scola ins ò anfignen ossa discurria l’opziun tgi igls cumegns rumantschs fissan cun lour scolars ad Alvaschagn ed igls tudestgs ad Alvagni. Ossa ins discorra pero er dall’opziun tgi la scola ruman-tscha pudess er esser a Lantsch. Tge managez da chell’ideia?

Thomas Kollegger: Chel exaimpel mossa gist tgi igls cumegns rumantschs an Val Alvra èn dependents egn da l’oter ed er quant impurtant tgi igl cumegn da Lantsch è per ena fusiun ord vista dalla scola ed ord vista digl lungatg. I discorra bagn per igl team da project da lascher correr er commensuradamaintg argumaints objectivs ainten la decisiun. Chesta opziun lascha sperar per igl avigneir. Cò stoia trer la tgapela!

Cò saro decisiv igl svilup demografic, igl sguard sen la cula da glas n’è betg serious.

A lunga vista è Alvagni e Surava mengia pac per la scola tudestga, pero Farrera varo strousch lètgas tgi da sa participar. Schi er anc Barvogn e Filisour fissan dalla parteida fiss la situaziun pi favorevla?

Thomas Kollegger: Er cò sa mossa tgi igl sacuntigneir da singuls cumegns ò adegna puspe effects sen oters cumegns. An connex cun igl li da scola per igl avigneir, sa lscha igl mument deir pac. Cò saro decisiv igl svilup demografic, igl sguard sen la cula da glas è betg serious. Cler è tgi Alvagni scu li per la scola tudestga porscha ena gronda qualitad d’instrucziun, uscheia tgi ena midada n’è betg basignevla. Schi ena fusiun da vallada er cun Barvogn e Flisour ò eneda ena schanza vign a sa mussar. Ruschanevel fissigl an mintga cass. Chel tgi vot dar ena schanza ad ena unitad dalla Val Alvra duess s’angascher per chel proxim pass intermediar. Betg rar ègl uscheia, tgi ins dumonda en pass anc pi grond perchegl tgi ins spera
atgnamaintg tgi chel vess pi pacas schanzas.

Segl palpieri è igl spazi da promoziun Alvra gio defino antras igl cantun: da Lantsch anfignen Farrera e da Stierva anfignen Barvogn. Cun ena decisiun positiva digls set cumegns igls 28 da favrer fiss chegl alloura sagialo?

Thomas Kollegger: Siva las radunanzas communalas digls 22 da mars 2013 è la regenza sa fatschantada digl project da fusiun e digl spazi da promoziun. Ella è sa fixada cunter ena adattaziun digl spazi da promoziun Alvra, schi dei tgi dat ainten la populaziun ferms segns positivs per en futur cumegn da vallada. Las decisiuns digls cumegns digls 28 da favrer saron cò da gronda muntada.

Chegl vot deir tgi ni Lantsch ni Farrera ni Barvogn ni Filisour on la pussebladad dad eir ordvart chel spazi a fusiunar?

Thomas Kollegger: La regenza ò oriento igl avregl 2013, tgi igls cumegns Brinzauls, Lantsch e Farrera tgi eran vedlonder dad examinar variantas da fusiun, seian sa basond sen la situaziun da dretg, libers da fusiunar. Pero promoveidas finanzialmaintg e persunalmaintg vignan angal fusiuns ainfra igl spazi da promoziun. Tiers chegl schea la decisiun definitiva dad ena fusiun tar igl cunsegl grond. Schi lez dess la benedicziun ad ena fusiun betg sustigneida dalla regenza è aglmanc dubitabel.

L’autonomia dad en cumegn crescha cun la fusiun perchegl tgi el
davainta pi ferm,
pi grond e pi
independent

Ena pussebladad tgi resta aglmanc igl mument agls cumegns è da star autonoms. Quant dei e cun tge premissas vign igl cantun a tolerar l’autonomia?

Thomas Kollegger: La dumonda suggerescha tgi angal igls cumegns dad oz seian autonoms. Glez n’è pero betg uscheia. L’autonomia dad en cumegn crescha cun la fusiun perchegl tgi el davainta pi ferm, pi grond e pi independent. Igl cantun vign a ranfurzar l’autonomia cantunal schi stimada aint igl Grischun. En ranforzamaint dall’independenza e dalla prestaziun digls cumegns è la fegnameira principala dad ena refurma digls cumegns e digl territori, pero er la refurma dall’angulivaziun da finanzas. Schibagn la regenza scu er igl cunsegl grond èn s’exprimias cleramaintg cunter l’iniziativa «ferms cumegns - ferm cantun» tgi fiss ena viouta dalla strategia «bottom-up».

Tranter Barvogn e Filisour ins ò aglmanc mess an vista da discorrer sur dad ena collaboraziun pi intensiva, essend tgi ins fò gio oz bler ansemen. Lò è simplamaintg igl problem dallas finanzas. Schi dus povers mareidan son els siva er betg biagier en casti?

Thomas Kollegger: Vous tutgez igl punct principal pertge tgi igl mument è ena fusiun dall’antiera Val Alvra neida giuditgeida scu betg realistica ed èn stos basigns pass intermediars. Igls cumegns da Barvogn e Filisour èn davant la gronda provocaziun da sanar lour tigneirtgesa finanzial da maniera persistenta. Igl cantun ò gido e vign a far chegl er venavant. Tar ena sanaziun dallas finanzas communalas totgan pero er pass structurals. Tar igl Voss maletg: er ainten la veta humana n’ègl betg uscheia tgi mintga maridaglia magna igl spusalezi ad ena veta ainten igl casti. Glez è pero er betg basigns.

Ia ma dost
ancunter, tgi igls noss cumegns
duessan betg
esser attractivs

Pero per igl nov cumegn Alvra u Albula scu tgi el vign ad aveir nom alla finala, è ena maridaglia cun cumegns povers ed er betg attractiva. Quant generous savess igl cantun scu «bab dalla spousa» esser?

Thomas Kollegger: Ia ma dost ancunter, tgi igls noss cumegn duessan betg esser attractivs. Decisivas èn las perspectivas. E chellas èn simplamaintg miglras, schi igls cumegns sa cattan structuralmaintg. An risguard finanzial vign er la nova angulivaziun da finanzas a procurar persiva. Igl cantung ò en sistem da promoziun angulivo e generous e vign ad applitgier chel er agl cass dalla Val Alvra.

Er an Surses para la terza amprova per ena fusiun da vallada dad esser sen buna veia. Vasez chegl er uscheia?

Thomas Kollegger: Cun las cleras decisiuns per metter a strada igl project da fusiun ed igls clers resultats tar igl consorzi da scola communabel, on igls cumegns da Surses do signals impurtants. I fiss da giavischier tgi er cò gessan las discussiuns a fittar cun la realisaziun dad e ferm cumegn da vallada. Angal, spassagedas èn projects da fusiun betg. Uscheia ègl eneda basigns dad angraztger allas autoritads cun la voluntad da leir far midadas per lour spiert visiunari e lour curasch.

Cun la fusiun dalla scola tar en sulet consorzi è gio fatg en pass impurtant. Ins pudess ossa piglier peda e sclareir bagn las tgossas per saveir preschentar en bung contract da fusiun. Tuttegna ins less far prescha e lascher neir la votaziun gio ainten l’amprema mesadad digl onn current. Per tgi la fusiun savess gio neir realisada cun l’antschatta 2015. Fò ena tala prescha basigns?

Thomas Kollegger: Gl’è andretg tgi igls responsabels digl project mettan fegnameiras er an tgossa termins. Quant anavant tgi chels èn realistics ston decider las autoritads involvadas. Alla finala varon chellas interess da preschentar agl suveran en project tgi è madeir per la votaziun.

Ena dumonda en po delicata è chella digl pe da taglia: Marmorera ò 50% e Sur gist dasperas ò 130%. Ena harmonisaziun na saro betg schi simpla?

Thomas Kollegger: Igl pe da taglia communal è angal ena part dall’antiera gravezza fiscala. La taglia federala e cantunala è per tot igls cumegns tuttegna. L’attractivitad d’en cumegn dependa betg angal digl pe da taglia. Oters factors on ena muntada aglmanc schi gronda, scu tgi retschertgas conferman. An chel senn sunga persvadia tgi en cumegn unia an Surses vign er cò a survagneir ena decisiun positiva.

Angraztg per igl discurs.

Legenda:


Igl schef digl uffezi cantunal digls cumegns, Thomas Kollegger ò piglia posiziun tar diversas dumondas an connex cun las fusiuns an Surmeir ed an general.





Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Las votaziuns an discussiun

Las votaziuns an discussiun

Pagina da Surmeir
23.01.2014 - 08:20

pb. Igls 9 da favrer ischans clamos all’urna per decider an treis votaziuns federalas ed ena cantunala. L’emda passada ò la pcd Alvra-Surses organiso ena seira da referat e discussiun agl podi a Lai.

Alla seirada politica agl restorant digl Center da sport Dieschen a Lai ò benevento igl president dalla pcd Alvra-Surses, Daniel Albertin. Gido organisar e preparar l’occurrenza ò Reto Crameri jun. La seira è stada organisada an dus parts. Ainten l’amprema ò igl president dalla regenza grischuna, Mario Cavigelli declaro an moda concentrada treis dallas propostas an votaziun ed agiunto la posiziun dalla regenza. An ena sagonda part ò Christian Buxhofer, igl caporedacter digl «Bündner Tagblatt», modero la discussiun agl podi, mademamaintg tar treis votaziuns e mintgamai midond igl participants.

Cuntinuitad
per igl traffic public
Egna dallas treis votaziuns federalas tgi vagn da decider igls 9 da favrer è ancunaschainta cun igl nom FABI (Finanzierung und Ausbau der Bahninfrastructur). Siva digl 1998 ò igl traffic da persungas sen igls binaris 60% daple frequenzas. Chegl è atgnamaintg plaschevel. Pero ins vign cun la purscheida planget agl cunfegn, tiers tgi ins ò realiso igls davos onns bleras maseiras da migliuramaint. E per saveir satisfar agls basigns er agl avigneir duess procurar FABI: cun sierar igl traffic public a lunga vista, cun ena planisaziun a lunga vista e cun ena finanzaziun a lunga vista. La realisaziun da FABI duess neir fatga cuntinuadamaintg igls onns 2018 - 30 e persiva ins less metter a disposiziun 42 mia. An chegl tgi pertotga la construcziun ins less augmentar la purscheida ainten las aglomeraziuns, noua tgi igl traffic ed igl basigns è igl pi intensiv. Pero vess chegl effects positivs er anfignen or ainten las regiuns periferas. Per finanztgier l’antiera tgossa duess neir stgaffia en fondo (BIF = Bahninfrastrukturfonds). E chel niss spisginto per gronda part da funtangas da daners tgi èn gio avant mang, pero per 20% fissan anc da tschartger las antradas. Uscheia ò declaro cunsiglier guvernativ Mario Cavigelli. La posiziun dalla regenza seia cler per FABI. Ins spetga cotras er avantatgs per igl Grischun. E chegl tgi la purscheida, schibagn dalla Veiadafier Federala scu er dalla Retica, niss biagia or. Ed alla finala dessigl igl tact da mes’oura er tar nous.

Immigraziuns an massa
L’iniziativa dalla pps vign pero betg sustigneida digl president dalla regenza e digls sies collegas. Per teras dall’Uniun Europeica (UE) e dall’EFTA dettigl oz ena immigraziun illimitada. Per persungas da terzs stadis dettigl restricziuns. L’iniziativa viglia restranscher l’immigraziun tenor categorias cun igl intent da schurmager igls Svizzers sen la fiera da lavour. Pero seian chellas persungas tgi vignan tar nous per gronda part clamadas e duvradas sen igls pi divers sectors dall’economia. Igl sistem dad oz seia sa cumprovo e vegia contribuia bler alla situaziun economica dad oz ed alla nossa bagnstanza. Gist en cantun turistic scu igl Grischun cun la branscha da construcziun e la gastronomia saptga mianc exister sainza las forzas da lavour digl exteriour. Tiers chegl periclitescha l’acceptanza dall’iniziativa la veia bilaterala cun la UE. Ena veia tgi seia an avantag da tottas dus parts.

La taglia da cultus
Sen scalem cantunal vainsa da piglier posiziun igls 9 da favrer tar la taglia da cultus. Oz ègl uscheia tgi 80% dalla populaziun grischuna fò part ad egna dallas dus baselgias cantunalas (catolica e refurmada). Las activitads dallas baselgias vignan finanztgeidas per part antras la taglia-baselgia (antrada principala digls cumegns-baselgia). Ena sagonda antrada è la taglia da cultus introdueida igl 1959 e tgi pretenda ena contribuziun da solidaritad dallas persungas giuridicas. La terza pitga finanziala dallas baselgias cantunalas èn antradas privatas e donaziuns.
Per tge scopo dovran las baselgia cantunalas lour meds finanzials: per igl mantignamaint da bietgs sacrals, per instituziuns dalla baselgia e per instituziuns caritativas.
La parteida giovna digls liberals vot cun la sia iniziativa stritgier la taglia da cultus per discarger fiscalmaintg las interpresas.
Mario Cavigelli ed igls sies collegas dalla regenza grischuna èn cunter l’iniziativa, essend tgi la taglia da cultus cun antradas da 8 miu. ad onn totga per 86% interpresas tgi paian pi pac tgi 400.– fr. La discargia fiss damais marginala per las interpresas. Pero las consequenzas per las dus baselgias cantunalas fissan gravantas. Zont per la catolica tgi ò 90% dallas antradas antras chesta taglia.

Er las interpresas
on responsabladad sociala
A chest referat concentro tgi ò do ena fitg buna survista è suandada la discussiun agl podi. Ins dastga far cò la remartga tgi a chella ò mantgea en tant igl sal e pever, essend tgi tot igls participants eran dalla pcd ed uscheia dalla madema ideia puncto lour decisiun all’urna. Damais ègl betg sto ena discussiun controversa scu tgi fiss atgnamaintg usito, cun contrahents pro e contra.
Christian Buxhofer ò fatg igl migler ordlonder cun dumondas en tant provocativas ed el ò er confronto igls participants cun argumaints digls adversaris resp. igls adherents dallas diversas votaziuns.
L’amprema part dalla discussiun agl podi ò puspe pertutgia la votaziun cantunala cun la taglia da cultus. Igls participants: Filip Dosch, deputo, Cunter; Leo Engler, suppleant da deputo, Surava ed Elisabeth Sigron, suprastanta communala, Vaz.
Igl NA da Filip Dosch all’iniziativa digls giovens liberals sa basa sen igls suandonts argumaints: las baselgias cantunalas vegian pensums impurtants e chels viglia el betg periclitar. La taglia da cultus seia absolutamaintg legitima. E las interpresas vegian absolutamaintg er ena responsablad
sociala.
Leo Engler è persvadia tgi igls giovens liberals na seian betg consciaints tgi tgi els totgan cun lour iniziativa e chegl sa mossa er cotras tgi els porschan nigna alternativa. El vei bagn la taglia da cultus scu ena taglia da solidaritad ed ena midada digl sistem seia an mintga cass legitim.
Elisabeth Sigron vei antras l’iniziativa ansomma las baselgias cantunalas scu periclitadas. Ed i fiss pussebel tgi igls cumegns-baselgia, zont igls pitschens nissan finanzialmaintg sot las rodas.

Tots sa participeschan…
Per la discussiun sur da FABI ò Christian Buxhofer mido igls sies giasts e da nov èn nias: Reto Crameri jun., suprastant cumegn Surava, Ralph Kollegger, deputo Churwalda, Adelina Rischatsch, suppleanta da deputo, Lai e Patric Vincenz, mastral Savognin.
A Reto Carmeri jun. fò igl FABI plascheir gio ord chest muteiv tgi gl’è en confess general tar igl traffic public. E schi las frequenzas da chel seian s’augmentadas per 60%, pero la purscheida angal per 40%, alloura seia basigns da far ensatge.
Cun igl FABI seia garantia en svilup ruschanevel digl traffic public schibagn per igls centers scu er per las regiuns, argumentescha Ralph Kollegger igl sies EA. Adegna daple giovens renunztgan da far igl examen dad auto, essend tgi els dovran adegna daple igls meds publics. Damais ins seia cun igl project sen la dretga veia.
Scu represchentanta dad ena regiun turistica saptga ella star davos igl FABI, ò declaro Adelina Rischatsch. Schi vigna reglo pi bagn igls problems da traffic ainten las aglomeraziuns, alloura reivan igls turists er pi bagn e pi spert ainten las nossas regiuns turisticas. Pero er per nous dad eir giu la bassa a turnar igl madem de davainta pi pac problematic tgi oz.
Patric Vincenz vei tar chest project digl traffic public scu positiv tgi el cuntigna la planisaziun per en augmaint dalla purscheida ed a madem mument sierescha el er gist la finanzaziun. E ve da chella sa participeschan schibagn la confederaziun, igls cantuns e chels tgi fon adiever digl traffic public. Ed er ord vista dallas regiuns periferas saptga igl project esser en avantatg. Schi la confederaziun sa participescha pi ferm ved la finanzaziun, uscheia resta daple daners agl cantun per la veia, uscheia tgi er igl noss cantun saptga profitar.

Schleia betg igls problems
e stgaffescha novs
E la terza runda digl podi tar la tematica dall’iniziativa dall’immigraziun da massa dalla pps, ò Christian Buxhofer dastgea manar cun deputo Daniel Albertin, deputo Hannes Parpan e suppleant Romano Paterlini.
Per igl deputo da Mon è l’iniziativa ensatge betg panso a fegn perchegl tgi las consequenzas seian ansomma betg prevediblas. E siva seian per el er igls problems demografics tgi scheian da deir NA. Oz seia bler daple gliout tgi geia an pensiun tgi gliout tgi geia aint igl proceder da lavour. Nous dovran la gliout digl exteriour. Er ainten l’agricultura.
Hannes Parpan è persvadia tgi l’iniziativa schleia ansomma nigns problems, mabagn stgaffescha anc novs. L’iniziativa vegia da far ansomma navot cun chellas persungas tgi vignan tar nous cun la dumonda per asil. Mabagn angal cun chellas persungas tgi vignan tar nous a luvrar. Ed el scu impressari dovra chella gliout digl exteriour. El geia per chella p.ex. an Italgia.
Sies collega impressari Romano Paterlini so angal sustigneir chella tesa e manegia tgi fiss cumplettamaintg sbaglea, schi igl stadi intervigniss ainten ena fiera da lavour tgi funcziunga sur onns. E chella invasiun tameida cun la circulaziun libra da persungas da teras dalla UE, vegians survivia bagn. Pero chella gliout tgi vegian clamo vegia gido a nous da rivar tar chel standart da veiver tgi vegian oz.

Legenda:


Ena part dalla discussiun agl podi: (da san.) Adelina Rischatsch, Ralph Kollegger, Christian Buxhofer, Reto Crameri jun. e Patric Vincenz.


Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Adegna daples pastgeders giovens

Adegna daples pastgeders giovens

Pagina da Surmeir
23.01.2014 - 08:18

G.N.S. Franco Arpagaus resta alla testa dall’uniun cun prest 100 commembers. Da nov pon igls pastgeders tgappar diesch peschs ainten igls lais. Cattada è er neida ena soluziun per la concurrenza interna da pestga e per chella dombran venavant angal seis peschs.

Dasper Beiva, è Salouf egna da chellas vischnancas cun fitg blers pastgeders. Chegl è er egn digls muteivs tgi la suprastanza dall’Uniun da pastgeders Surses ò decidia da salvar la 71avla radunanza generala ainten l’ustareia Alpina a Salouf. Preschaints eran 20 pastgeders e crudo an îgl è an spezial tgi da Beiva ò betg en pastgeder catto la veia an Sotgôt. Franco
Arpagaus, igl president dall’uniun ò an sies rapport annual laschea repassar las activitats principalas digl davos onn da pestga. Per tgirar la cumpagneia ò l’uniun organiso igl favrer 2013 a Savognin ena seira da tschoccas sen glatsch e sessour on tots galdia la tschagna e la hospitalitad generousa aint igl restorant Arlos. All’antschatta da fanadour ò l’uniun organiso cun success la concurrenza interna da pestga, tgi è dantant er stada ena buna occasiun per far ena bilantscha intermediara dalla pestga. Scu adegna èn commembers dall’uniun er stos igl davos onn activs cun metter or peschs e cun la pastgeda d’uera. Previa fiss er sto da tagler or tgagliom per lung digl tratg da schurmetg a Rona, ed a Cunter per lung dalla Gelgia. Perveia dalla blera neiv all’antschatta d’otgover e dalla ferma plievgia ins ò gia da renunztgier a chella activitad. La stad tgi vign duess chegl succeder a curta vista, uscheia tgi dalla radunanza generala a Salouf è betg nia fixo en de per chella lavour.

Nign tgi è sa retratg
Gia dad eliger on igls preschaints er las persungas tgi stattan agl timung dall’Uniun da pastgeders Surses. Confirmo scu president è nia Franco Arpagaus da Cunter, tgi è digl reminent er commember dalla suprastanza dall’uniun cantunala digls pastgeders. Igl pi «ot» pastgeder da Surses è el siva da set onns. Confirmada scu cassiera è neida Jessica Demarmels da Salouf ed actuar resta er per igls proxims dus onns Marcel Bischoff da Savognin. Scu assessours èn nias reeligias Roman Demarmels da Salouf e Stefan Schneiter da Lai. Decidia on igls preschaints er da betg dulzar la contribuziun annuala, tgi resta scu anfignen ossa sen 40 francs. Igl davos onn èn sortias dall’uniun treis commembers ed antros èn tschintg pastgeders. Da preschaint ò l’uniun 94 commembers. Da nov veterans dall’uniun èn Dino Rogantini, Beiva, Martin Lozza, Marmorera e Gila Cadotsch, Savognin.

Sa preschentar ad en
vast public
Digl Parc Ela è neida la dumonda schi l’uniun less betg sa participar alla festa dalla crappa, tgi ò li igls 27 da fanadour 2014 a Beiva. Franco Arpagaus ò managea tgi chegl seia ena buna occasiun per l’uniun da sa preschentar ad en public pi vast. Igls preschaints èn stos persiva tgi l’uniun è dalla parteida all’occurrenza, tgi atteira mintg’onn en bel domber giasts ed indigens. An tge furma u scu tgi igls pastgeders preschaintan l’uniun è anc avert. Fatg attent è alloura er nia alla nova pagina d’internet dall’Uniun da pastgeders Surses, tgi è ossa pi frestga, pi moderna, pi actuala e pi survasibla.

Da nov diesch peschs
Giast digls pastgeders da nossa val è sto Sep Antona Bergamin, egn digls dus novs guardiaselvaschignas da Surses. El ò preschento curt las midadas principalas dalla lescha da pastger. Uscheia pon igls pastgeders tgappar da nov ainten igls lais diesch peschs anstagl da seis peschs. Chel domber ò alloura er caschuno per ena discussiun an vista alla concurrenza da pestga 2014. Anfignen ossa dumbravan seis peschs per la rangaziun e da nov pò en pastgeder digl lai damai tgappar diesch peschs. Cun sa participar alla concurrenza divers pastgeders tgi pestgan betg ainten igls lais e tgi dastgan betg pastger diesch peschs, mabagn angal seis peschs, ins ò gia da cattar ena soluziun per tottas dus varts. Uscheia on igls preschaints decidia tgi per la rangaziun dalla concurrenza interna chintan igl seis peschs tgi vignan nudos scu amprems aint igl codesch da controlla. Nov è er tgi igls pastgeders pon, schi lagn deir uscheia, traversar en ragn u pastger cun zappar aint igl ragn, chegl tgi era anfignen oz betg lubia.

Legenda:

Musso interess per la radunanza generala on er blers pastgeders giovens. (da san.) Gian Luca Farrér, Oriano Netzer, Manuel Simonet, Men Candreia, Enrico Netzer, Adriano Dosch, Matia Demarmels e Robert Poltera.




Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Mintga Surmiran ò la sia gagligna

Mintga Surmiran ò la sia gagligna

Pagina da Surmeir
23.01.2014 - 08:15

pb. Avant veva mintga famiglia las sias gaglignas. Per igls ovs. Oz on pero angal pacs ple gaglignas. Ed uscheia fogl surstar pulitamaintg tgi Surmeir ò oz treis gedas daple gaglignas tgi avant diesch onns. Numnadamaintg 8801 tocs, damais mecta exact ena gagligna per abitant.

«Gallus gallus domesticus» è igl nom scientific per la gagligna da tgesa tgi dava avant veiramaintg ainten mintga famiglia. En galiner era sen mintga bagn puril ed uscheia veva mintga casal 5 - 15 gaglignas. Ellas eran er betg pretensiousas aint igl pavel. En po grang e grang rot per igl magliadoir masdo cun restanzas dalla tgadafi tanscheva. Daple gevan ellas piclont sen igl pastg e sen curts da grascha e cattavan anc nutrimaint supplmentar. E persiva ins veva igls ovs. Ena speisa tgi niva savens sen meisa an fuma dad ovs an pantg, ovs deirs u ovs lev cotgs. Pero er scu ingredienza ainten nundumbrevlas speisas. Antschavond tar igls pizochels ed otras pastas, la resumada, omlettas, turtas, tiramisu ed anc massa oters desserts.
E cura tgi las gaglignas eran segls onns ed uavan betg ple nivan ellas nizigeidas anc eneda. I nivan splimadas ed igl pule niva er sen meisa.

Oz bler pi simpel
Igls ovs vignan duvros anc oz per tot chellas speisas, ma gaglignas on angal pacs ple. Gl’è pi simpel dad eir ainten buteia e piglier igls ovs sobers e pachetos giu digl regal tgi da pavlar gaglignas mintga de dus gedas, subrager igl galiner en pêr gedas ad onn e piglier igls ovs or digl nia.
Ed igl plaz dasperas las tgesas è savens betg ple avant mang ed er a bual son ellas betg eir ple oter tgi sen taragn privat. Ma per dei betg tot igls pours on oz gaglignas. Aveir oz gaglignas è pitost idealissem. Pertge schi ins faschess igl chint, rendigl mai da tigneir gaglignas, schi betg an massa u sen travagls industrials. Ma nign dubitescha tgi igls ovs dallas gaglignas da tgesa èn pi bungs tgi chels cumpros. Chegl sa mossa er gio opticamaintg, tgi igl mellen è pi stagn e da calour pi intensiva.
Pasond giu avantatgs e disavantatgs, ègl simplamaintg uscheia tgi igls davos decennis è igl domber da chels tgi tignan gaglignas sa redutgia ferm. Ainten mintga vischnanca èn angal pacs tgi on anc gaglignas, scu tgi pudagn veir ainten la tabella dasperas. Igl 2003 davigl an Surmeir angal gist 67 possessours da gaglignas.

Las gaglignas
on da neir annunztgeidas
Scu è chegl atgnamaintg, pò mintign tigneir gaglignas scu tgi el vot? Scu tgi Pieder Vincenz, manader da controllas tar igl uffezi per agricultura ò detg, dattigl en obligatori dad annunztgier las gaglignas e chegl cun igl domber. Ins ò da sa tigneir ve dallas leschas digl schurmetg digls animals e schiglio pò mintign tigneir gaglignas. E responsabel tgi las annunztgas vignan fatgas è mintgamai igl cumegn. Las annunztgas vignan fatgas tar igl uffezi da veterinari. Ed igl muteiv dallas annunztgas è an cass dad epidemias tgi ins vegia la duevla controlla e possa reager andretg.
E scu stattigl cun las annunztgas, vign sa tignia vedlonder? An chegl tgi pertotga travagls commercials cun ples tschents u zont mellas gaglignas ègl cler. Lò vignan fatgas las annunztgas ed er las controllas. Tar igls possessours pitschens da gaglignas tgi on chellas angal per agen adiever è alloura la controlla betg schi consequenta, tenor Pieder Vincenz. Er cun las annunztgas seia betg adegna tots tgi sa tignan vedlonder. E digls uffezis cantunals (uffezi d’agricultura ed uffezi da veterinari) ins vegia problems da ple peisa, tgi da controllar tgi mintga singula gagligna seia annunztgeida. Ed uscheia corresponda igl domber tenor la glista da statistica betg gist agl veir domber.

I dat er contribuziuns
Schi vurdagn la tabella dasperas, alloura vasainsa tgi digls 67 possessoura da gaglignas an Surmeir eran igl 2003 oter tgi dus tots pi pitschens. Igls ples angal cun anfignen ena tozza gaglignas e singuls alloura anfignen vers 50. E per chels possessours dattigl navot da gudagner oter tgi igls ovs. Igl ple vignigl duvros per igl agen adiever, magari er vandias u regalos alla parantella. Schi ensatgi ò daples gaglignas ed ò igl dretg da paiamaints directs, alloura sogl er dar cuntribuziuns. Chegl pon esser contribuziuns da diversa speztga p. ex. schi las gaglignas on en grond areal natural tgi ellas pon nizigier stad ed anviern. Er schi ins dovra pavel natural, forsa ord atgna producziun, schi èn chegl puncts positivs tgi augmaintan las contribuziuns. Vetiers vign tgi schi igls ovs vignan produtgias tenor las directivas da Bio Suisse, alloura dastgan igls ovs neir vandias scu bio e chegl vot er deir per en migler prietsch. Igls prietschs per igls ovs per igl producent ord producziun da massa è tranter 21.0 e 25.3 raps. Ovs da producziun biologica èn 42 anfignen 44 raps. Tar la vendita directa segl travagl puril è igl prietsch da vendita agl consument 45 - 60 raps. Igl supplemaint per ovs da producziun biologica è 15 anfignen 20 raps per ov.

En augmaint da 340%
Ed ossa anc eneda tar la tabella. Damais eran igl 2003 anc 67 possessours da gaglignas an Surmeir ed ossa sarogl anc pi pacs. Pero igl domber dallas gaglignas è carschia ferm igls davos diesch onns. E chegl per betg manc da 340%. Per saveir declarar chegl stuainsa dar enqualtgi infurmaziun supplementara.
Schi vurdagn igl domber digl 2003 tenor vischnancas vasainsa tgi en li, numnadamaintg Savognin ò ena cefra bler pi ota tgi igls oters lis: 1536 tocs. La gronda part da chellas totgan tar igl travagl da Werner Leu ed èn radond 60% da tot las gaglignas da Surmeir. Igl sies galiner ò el a Tinizong, el stat pero a Savognin.
Igl augmaint sen 8801 gaglignas igls davos diesch onns ò da far puspe cun ena vischnanca. Tiers tgi er Savognin ò gia en augmaint considerabel è anc nia Surava cun en total da 4210 gaglignas. E chegl è siva tgi Andri Devonas ò ossa divers onns ena tratga da gaglignas, an tot passa 4000 tocs. El peglia igls pulots dad orsoura e teira se las gaglignas anfignen tgi ellas ovan. Alloura bandungan ellas puspe Surava e von tar producents dad ovs. Igl onn 2013 vevan chels dus travagls a Savognin e Surava radond 82% da tot las gaglignas da Surmeir.


Legenda:

En augmaint considerabel digl domber dallas gaglignas ègl do igls davos diesch onns graztga ad en travagl a Surava tgi fò tratga da gaglignas.





Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Tge battibogl an tgesa da Hugo!

Tge battibogl an tgesa da Hugo!

Pagina da Surmeir
23.01.2014 - 08:13

G.N.S. Reir e chegl dus ouras an en cuntign, chegl ins pò cun vurdar la cumegia tgi la gruppa da teater da Beiva preschainta chest anviern. Ena furmaziun tgi sa canoscha bagn, actouras ed actours tgi gioian cun plascheir, uscheia tgi sen tribuna para dad esser ena unitad tiers la babilonia.

Igl 1976 ò scumanzo l’istorgia da success dalla gruppa da teater Beiva ed er 38 onns pi tard spetgan indigens e giasts cun brama, tgi la furmaziun anveida puspe ad ena seira plagn recreaziun. Sonda proxima ègl danovamaintg schinavant e segl program stat la premiera digl toc «D’Familie Metzger spielt verruckt». Ena cumegia an treis acts tgi dereiva dalla plema dad Erich Koch ed è messa an dialect da Susanne Rhyner. La versiun è scu fatga per la gruppa da teater da Beiva, tgi è an veir senn scu ena famiglia. Actouras ed actours sa canoschan bagn cun aveir giuia anfignen oz numerousas gedas communabel e da chegl ins è er pertschert vasond la gruppa sen tribuna. La buna atmosfera ainfer la furmaziun sa fò valeir ferm ainten la preschentaziun e dat uscheia alla cumegia en caracter singular. Simpatic è eneda daple tg’ins canoscha las donnas ed igls omens tgi procuran per dus ouras divertimaint. Igl masdetg da dialects, tgi è ensascu la noda da tgesa dalla gruppa da teater da Beiva e tgi dat anc daple calour alla cumegia, mantga er chest onn betg. Totpiglia an tots gros ena preschentaziun divertenta tgi fò ple tgi bagn all’olma.

Tat Hugo è anc ple tgi fit
La famiglia digl tat Hugo less partout metter el ainten ena tgesa da tgira. An spezial sia breit, tgi è en veir tier d’ureglias e tgi spera tgi igl tat surlascha ad ella bagn e tgesa. Ella less simplamaintg ord tgesa igl vigliet. Igl tat, tgi è anc ple tgi fit, ò pero s’accurschia igl intent dalla famiglia e sa cumporta perchegl scu en nar. Dus nars tgi èn lippos dalla clinica da psichatria e sa dattan or scu medis, fon neir anc bler pi confus igls confamigliars dalla famiglia «Metzger». En ambrogl cloma igl proxim e sen tribuna vignigl tar en veir scumbegl a favour digl tat Hugo.

Singuls dialogs
Scu gio menziuno è la cumegia fitg divertenta e singuls dialogs vainsa piclo or tar egna dallas davosas provas tgi la gruppa da teater ò gia. La breit noscha ò schizont detg tgi l’unica pussebladad per neir tar la renta da vieva seia da maridar. An en discurs cun ella, manegia igl tat tgi igl sies rodam funcziuna alloura anc stupent. Hugo crei tgi igl sies fegl seia mort e cura tgi chel cumpara scu anghel ò el lia saveir schi detta ainten tschiel er donnas. Igl anghel ò pero detg tgi chegl seia betg igl cass, pertge mintg’oura ins vegia da tascheir ainten tschiel. Schi tge è ansomma la pi impurtanta part digl corp tar en om dumonda la breit a Hugo? «Selbstverständlich s’Portemonnaie», è la rasposta digl tat raffino. An tgesa dalla famiglia «Metzger» è er rot or la malateia da furmanter e tots speran tgi igl medi dr. Julius saptga gidar. Gidar so el dantant betg cunter la malsogna da porcellana e schi lez saveir daple da chella, alloura dainsa en bung cunsegl: esser dalla parteida tar egna dallas 15 preschentaziuns dalla cumegia «D’Familie Metzger spielt verruckt».

Preschentaziuns adegna allas 20.15
schaner: 25, favrer: 6, 13, 20, 27; mars: 6, 13, 20, 27; avregl: 3, 10, 16, 26
Reservaziuns: tel. 081 684 52 61

Legenda:

Sonda proxima preschainta la gruppa da teater da Beiva per l’amprema geda la cumegia «D’Familie Metzger spielt verruckt». (davos da san.) Köbi Strebel, Erna Moser, Giancarlo Torriani, Maria Lisignoli, Anna Giovanoli, Werner Wettstein ed Erika Fasciati. (davant da san.) Marco Lanz, Alberto Giovanoli, Angela Cortesi ed Alois Föhn.




Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
En mastral per tots

En mastral per tots

Pagina da Surmeir
16.01.2014 - 09:45

pb. Igl cumegn da Vaz è egn digls pi bagnstants digl noss cantun. Er economicamaintg vogl bagn alla regiun turistica. Ed ossa proximamaintg duess neir daverta la colliaziun digls territoris da skis Lai ed Arosa. Chegl duess dar anc daple prosperitad agl turissem.

Ed ossa damais curt avant l’avertura dalla colliaziun digls territoris da skis lessans analisar en gnoul la situaziun ord vista digl cumegn da Vaz. Tge aspectativas stattan davos chest project da prestige per chel cumegn tgi è sez sto fitg activ igls davos onns per ampruar da metter las tgossas sen igls dretgs binaris. E tgi è er sez participo ve digl turissem cun en grond pachet dad aczias ve dallas pendicularas e posseda er sez infrastructura turistica cun p.ex. igl Center da sport Dieschen u igl lido agl lai. Pero er ainten igls gremis responsabels ins è participo e so uscheia piglier influenza an dumondas strategicas decisivas per igl avigneir. E chesta analisa lessans far cun chella persunga tgi ò la pi gronda cumpetenza an chellas dumondas, igl mastral Urs Häusermann.

Schi fò basigns sunga er adegna pront per en
discurs persunal
Urs Häusermann, Vous ischas nia digl cantun Argovia a Lai, vez biagia se ena interpresa da transport, ischas davanto mastral digl pi grond cumegn da Surmeir, er schi faschez betg part alla parteida da maioritad aint igl li ed ischas ossa gio set onns ferm ve digl timung. I vez strousch opposiziun e gez cun igl cumegn ena veia tgi catta sustign an gronda maioritad. Scu faschez chegl?

Urs Häusermann: Gist sainza opposiziun vogl naturalmaintg er tar nous betg. Ia poss pero veiramaintg constatar, tgi la lavour digl cumegn vign stimada an gronda pluralitad tar la nossa populaziun, ma er tigls noss giasts e possessours da tgesas ed abitaziuns da vacanzas. Scu mastral sunga betg en cumbattant singul, mabagn commember dad ena executiva da tschintg persungas, tgi collaborescha oz fitg bagn ed ia sper er agl avigneir. Las lavours èn reparteidas sen igls departamaints. Tiers chegl disponignsa dad ena administraziun professiunala e da buna prestaziun. Vot deir igls pensums vignan liquidos aint igl team. E prioritad on igls basigns dalla nossa clientella, damais digls noss abitants e digls noss giasts.
Persunalmaintg sunga adegna premuro dad antrar sen las dumondas digls singuls, chegl tgi n’è betg adegna simpel. Schi fò basigns sunga er adegna pront per en discurs persunal. Uscheia vainsa gio savens savia metter ord veia malancligientschas e problems an moda pac democratica.

Igl cumegn da Vaz ò nigns chitos finanzials, l’infrastructura è sen en nivel fitg ot ed igl turissem è sen fitg buna veia. Atgnamaintg ègl en previlegi dad esser mastral dad ena tal cumegn?

Urs Häusermann: Ea, chegl è veiramaintg uscheia ed ia exequesch er anc adegna fitg gugent chest uffezi.

Mintgatant
giavischessa tgi
rigess anc oz en po daple da chest spiert da pionier da taimps passos

Pero sainza igl angaschamaint digl cumegn ed igls sies responsabels na fiss la situaziun betg scu chegl tgi ella è oz. Durant igl Voss taimp d’uffezi vez tuttegna stuia ager cun visimaint e giudezi. Noua era la problematica?

Urs Häusermann: Igl fatg tgi igl noss cumegn è oz an divers gros ainten ena buna posiziun ò divers muteivs. Igl grond svilup ò antschet cun l’antschatta digl turissem. Igl turissem ò per igl cumegn ena muntada existenziala. Ed igl crap da cantung tgi vo oz a nous relativamaintg bagn è gio nia tschanto fitg bod. Mintgatant giavischessa tgi rigess anc oz en po daple da chest spiert da pionier da taimps passos, digl qual nous pudagn anc ossa profitar grondamaintg. Schi ia fatsch ena revista sen igl mies taimp d’uffezi dastga constatar, tgi tuttegna divers projects on savia neir realisos tgi èn fitg impurtants per igl svilup digl noss cumegn e dalla destinaziun. E savens sa restranscha la rolla digl cumegn sen stgaffeir las duevlas cundiziuns da rom. Per tgi chesta rolla saptga neir pigleida seriousa ins stò contanscher maioritads politicas e persiva dovrigl savens gronda lavour da persvasiun. E schi ia vard p.ex. igls resultats dallas votaziuns all’urna digls davos onns, alloura dastga tuttegna constatar tgi chegl è gartagea per gronda part.

Egna dallas grondas provocaziuns digl Voss taimp d’uffezi èn bagn er stadas las pendicularas, lour fusiuns, restructuraziuns etc. Igl cumegn è participo ed ò da deir en pled aint igl tgapetel. È ord Vossa vista contanschia chegl tgi ins leva contanscher?

Urs Häusermann: La fusiun dallas pendicularas è gio succedeida avant igl mies taimp d’uffezi. Cotras è nia stgaffia igl fundamaint per igl svilup da chella interpresa tgi è schi impurtanta per la nossa destinaziun. Siva d’alloura ins ò savia far optimaziuns decisivas da nateira structuala, organisatorica e d’infrastructura. Oz èn las Pendicularas Lai an cumparegliaziun naziunala, pero er internaziunala an ena buna posiziun.

Egn digls projects da prestige e bagn igl pi «prominent» è la colliaziun digls territoris da skis Lai ed Arosa. En project tgi Vous vez adegna sustignia. Tar l’amprema votaziun tar la midada da zona ègl do en NA. Sessour ègl do igl consentimaint ed oz ins è curt avant l’avertura. Scu sa santiz?

Urs Häusermann: Ancunaschaintamaintg ò igl project dalla colliaziun digl territori da skis ena istorgia pi lunga. Gl’è simplamaintg uscheia tgi er bunas ideias on pi dei da madirar anfignen tgi vign tar la realisaziun. Mintga plan è er ena intervenziun ainten la nateira ed ainten la cuntrada. E cò valigl dad evaluar exactamaintg igls interess. Cun la schliaziun dad ossa èn igls disavantatgs nias eliminos tant scu pussebel. Ia sung persvadia tgi la colliaziun digl territori da skis è en factor impurtant per tgi la destinaziun possa sa posiziunar bagn sen la fiera turistica naziunala ed internaziunala.

Cotras davainta Lai-Arosa egn digls pi gronds territoris da skis dalla Svizra. Tge spitgez concret a media ed a lunga vista da chesta colliaziun?

Urs Häusermann: Ia suppon tgi la colliaziun digl territori da skis vigna a migliurar la posiziun da concurrenza dalla destinaziun turistica da Planeiras. E chegl a media ed a lunga vista. Chegl pertotga er l’attractivitad dalla destinaziun per investours (letgs tgods).

Lò noua tgi savagn contribueir
ensatge, lò ischans tenor mies
manager bagn
vedlonder.

Igl turissem è a Planeiras cleramaintg la pitga economica la pi impurtanta ed igl cumegn è adegna participo ved las decisiuns. Las direcziuns èn dadas. Tge duvressigl ord Vossa vista anc per saveir subsister sen la deira fiera turistica?

Urs Häusermann: Ins stò disfranztger tranter factors tgi savagn influenzar nusezs e las relaziuns da rom, noua tgi vagn nigna influenza. Lò noua tgi savagn contribueir ensatge, lò ischans tenor mies manager bagn vedlonder. Ena provocaziun permanenta vignigl ad esser da vender igl noss product sen la fiera e da saveir reager a taimp ed adequat. Lotiers dovrigl d’ena vart la duevla cumpetenza digl rom dallas persungas responsablas, igls divers meds finanzials e betg igl davos l’acceptanza e la schientscha turistica tar la populaziun indigena.

Tge è anc aint igl carnet da pensums digl cumegn da Vaz durant igls proxims dus onns?

Urs Häusermann: Igl cumegn da Vaz ò fatg igls davos onns grondas investiziuns ainten l’infrastructura. Cun la construcziun dalla nova tgesa communala a Lai e cotras ena centralisaziun dallas diversas parts administrativas, ò an mintga cass l’organisaziun administrativa savia neir optimada. Da chegl profiteschan betg angal igls noss collaboratours, mabagn er igls noss abitants e giasts. Chegl vign adegna puspe confirmo antras resungs positivs.
Er schi vagn gio contanschia bler, ans mantga er igls proxims onns betg la lavour. Las consequenzas dalla iniziativa dallas sagondas abitaziuns èn anc grev da giuditgier. Gl’è pero da supponer tgi chellas savessan esser gravantas. Cò vign ad esser la gronda provocaziun da canoscher las pussebladads tgi sa preschaintan tuttegna e da nizigier chellas.
La destinaziun ò cun Lai aspiro per igl center naziunal da sport d’anviern. Vess chesta annunztga da cattar en resung positiv, vignigl an chel gro a dar anc divers impedimaints tgi vala da supperar cun grond angaschamaint. Actualmaintg ans occupainsa cun ena studia da realisabladad per en center da seniors. Durant la staschung ota on anfignen 30 000 persungas cutier tar nous. Chegl vot deir tgi l’infrastructura ò da corresponder agls basigns per chel mument. Igl travagl, igl -mantignamaint e l’amplificaziun dall’infrastructura è per nous en pensum permanent tgi vala betg da sotvalutar.
Igl onn 2015 èn las elecziuns communalas per la perioda d’uffezi 2016-18. Scu er an oters lis è da s’accorscher er tar nous igl fenomen dad ena individualisaziun dalla societad ed ena prontadad sminuonta da surpiglier responsabladad per la generalitad.

Dattigl anc ensatge tgi lessas persunalmaintg gugent contanscher igls proxims dus onns, naturalmaintg cun igl consentimaint digl suveran?

Urs Häusermann: Schi gartegia da realisar igls projects numnos soura, resp. da metter els sen buna veia, alloura am faschessigl grond plascheir. Am è en grond basigns da saveir surdar a mies successour u mia successoura – seia chegl ord vista finanziala u organisatorica – en cumegn an tots risguards intact.
Tiers chegl spera ferm tgi seian da cattar avonda abitants ed abitantas mutivadas per las elecziuns communalas.

Damais elecziuns igl 2015. Ord vista externa ins ò igl sentimaint tgi sa saintas veiramaintg bagn scu mastral. Damais sa mattez danovamaintg a disposiziun per ena perioda d’uffezi?

Urs Häusermann: Ia ma cat ossa ainten la terza perioda d’uffezi. Gio all’antschatta digl mies uffezi erigl cler per me tgi exequiss chest onorevel, pero er responsabel e pretensious uffezi betg pi dei tgi 9 onns. Tiers chegl contanscha an vista alla fegn dalla perioda d’uffezi currenta igl mies 65avel onn da naschientscha. Damais tottaveia sufficiaintamaintg argumaints per far plaz a forzas pi giovnas. La rasposta è damais en cler NA.

Angraztg per igl discurs.


Legenda:


Igl mastral da Vaz, Urs Häusermann è sto igls davos set onns an uffezi ed igl sies taimp d’uffezi cozza anc dus onns.





Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Igl taimp digital er a Tinizong

Igl taimp digital er a Tinizong

Pagina da Surmeir
16.01.2014 - 09:42

pb. La gronda part digls indrezs tecnics ainten la centrala digl ewz dateschan digls onns 1950 - 53. Èn damais 60 onns vigls. Betg tgi igl travagl fiss periclito, pero è contanschia en cunfegn tgi ins stò eir ve da midadas. E zont succeda la midada sen igl sistem digital.

Chegl tgi ins fò igl mument alla centrala digl ewz a Tinizong ainfra chellas investiziuns da 60 miu. digls davos onns, èn quasi angal lavours da sanaziun. Per part èn da ramplazzar igls indrezs digls onns 1950 ed ins nizegia gist a madem mument l’occasiun per midar digl sistem analog tar igl sistem digital tgi è oz er sen chel sector omnipreschaint. Cun las lavours da sanaziun gio fatgas a Marmorera ed ossa a Tinizong e la lengia da pressiun a Casti, vign da prancepi betg augmento la producziun, mabagn migliuro l’efficienza e cotras dattigl naturalmaintg er ena optimaziun ainten la producziun.

Grondas lavours
igl mument a Tinizong
Lagn vurdar en gnoul pi detaglea tge tgi vign fatg igl mument alla centrala a Tinizong. Igl Grischun Central è partia an treis ovras da producziun. Seglias cugl lai da Solas, Casti cugl lai da Burvagn e Tinizong cugl lai da Marmorera. Sustignia da treis collegas da lavour è Rudi Collet da Riom responsabel pigl mantignamaint da l’ovra Tinizong. E cun el lessans repassar las lavours tgi èn an bal.
Tigl project da renovaziun preschaint, exista en organigram
d’organisaziun extendia cun manaders da project parzials. El fò part agl project tecnica da maschinas e dasperas è el responsabel per aspects da siertad e dumondas digl ambiaint.
La sagonda mesadad digl 2012 e la premaveira 2013 ins ò a Tinizong tar la centrala fatg lavours da mirader e construia annexas e per part bietgs novs per stgaffeir daple plaz per igls novs indrezs. Tranter oter ins ò er angrondania igl bietg tatgea cun la centrala e dulzo el per en’alzada. Cotras ins ò savia pustar igls novs indrez da distribuziun pigls generatours a lò ed ena part digl indrez vigl è restada segl plang tera ed er savia rastar an funcziun. Vot deir tgi ins ò cun ena maschina pudia luvrar er durant igl taimp tgi las otras dus vignan sanadas. Pinavant ins ò er fatg locals novs per la tecnica d’automatisaziun tgi vign ramplazzada.
E schi igls indrezs tecnics anfignen ossa existents alla centrala a Tinizong vignan midos sen la tecnica digitala, schi constat chegl, pero è da deir tgi igls elemaints da regulaziun èn gio nias midos igls onns 80 e siva digl 1988 vign igl implant da Tinizong dirigia per telecumond davent da Seglias.

Ainten igls termins
Scu tgi Rudi Collet dei, ins è cun las lavours cumplettamaintg ainten igls termins. Igl mument seia gist ena fasa critica da dus emdas, essend tg’ins vegia ena interrupziun ainten la producziun. Per saveir biagier aint las fallas a culla ò la stolla e la lengia da pressiun davent digl lai da Marmorera stuia neir svidada. Pero è tot sot controlla e schi dat betg incaps pi gronds, ins pò davent digls 18 da schaner produtgier puspe cun ena maschina e cotras reglar igl lai da Marmorera. Ed a parteir digl mez mars vess da saveir neir produtgia puspe cun l’antiera ovra. E digl avregl anfignen l’antschatta otgover niss alloura sanada er la davosa maschina.
Tge vign er anc mido u ramplazzo a Tinizong? «Igls binaris d’electricitad davent digls generatours. La vigliadetna da 60 onns p.ex. tigls interruptours sa fò naturtalmaintg er santeir, vetiers vign tgi schibagn chels scu er igls binaris d’electricitad eran construias an moda daverta. Vot deir betg isolada», dei Rudi Collet. E cò era er zuppo en tant potenzial da prievel per igl persunal ve da lavours da mantignamaint. Chegl vign ossa currigia cun en nov canal sutteran cun igls binaris isolos per igl transport anfignen or agl liber tar igls implants da distribuziun cun igls transformatours.

Transformatours novs
Ramplazzadas vignan u è en gio neidas la staziuns da transfurmaziun a Tinizong dasperas la centrala. Igls transformatours vigls eran digl 1968 ed en ramplazzamaint era dumando. Igl mument stat angal a disposiziun en transformatour. E da nov vignan
dus transformatours identics. «Uscheia so neir realiso en concept superiour pertutgont igl provedimaint», declera igl collaboratour digl ewz. Chella unitad sierescha an cass dad donn ve dad en transformatour da saveir produtgier e distribueir igl current electric er anavant.
Gl’è da supponer tgi talas lavours spezialas vignan exequieidas da spezialists interns digl ewz ansemen cun interpresas spezialisadas externas. E chegl vign confirmo digl om da Riom. E tar tot las lavours cun excepziun dalla fabricaziun, seian er participos an ena moda u l’otra luvrants digl ewz. E chella collaboraziun simplifitgescha per igl avigneir las lavours da mantignamaint.

Sanar donns da corrosiun
Er ena part impurtanta ve dallas lavours da sanaziun è la lengia da pressiun da Tinizong anfignen giu Casti ost. Chella survign sen l’antiera lunghezza en nov schurmetg da corrosiun. Scu stattigl cò cun las lavours? Cò vign disfranztgea tranter la part dalla lengia tgi vo pitost adretgor e chella tgi vo teiss oragiu. Tar la part teissa on gio survagnia en nov schurmetg da corrosiun 990 m digls beischens e 290 èn anc da far. Sen la part planeiva dad 1.2 km è er gio fatg 1 km. E per saveir tigneir aint igl termin fixo sen igls 14 da favrer vign luvro an quatter gruppas ed an dus squadras. Durant chel taimp dattigl naturalmaintg nigna producziun tar la centrala a Casti. A madem mument dattigl pero er gist lavours da revisiun ve dallas dus maschinas.
Igl plan da termins per tot las lavours da sanaziun èn fixos uscheia, tgi chels sa drezzan tenor igl taimp tgi las singulas maschinas son puspe piglier se la producziun. La centrala a Casti stat puspe a disposiziun siva digls 2 da favrer. A Tinizong vo l’amprema maschina igls 28 da favrer alla reit, la sagonda suonda alloura igls 14 da mars e la davosa produtgescha puspe current a parteir digls 3 d’otgover.

Legenda:

Cò vign l’ava or dalla lengia da pressiun or dalla falla a culla e vo sen egna dallas treis maschinas. Dasperas Rudi Collet.



Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Anc mai è en currieder sto pi spert

Anc mai è en currieder sto pi spert

Pagina da Surmeir
16.01.2014 - 09:40

G.N.S. Igl Turitges e commember digl cader naziunal Remo Fischer ò gudagnea a Lai la cursa da 25 km cun passa 500 participants. Migler Grischun è nia Gion Andrea Bundi da Tavo. Richard Trinkler da Mon è scu 19avel sto igl pi spert passlunghist surmiran.

En de da belezza ò do la culissa alla 29avla ediziun dalla cursa da psslung Planoiras a Lai. Graztga alla lavour exemplarica da tots chels tgi segnan per la preparaziun dalla loipa è tiers la paca neiv e las temperaturas otas sto pussebel da manar tras ena cursa regulara. Cun esser sto saragn la notg avant la concurrenza era la lopia pulit stagna la dumang, cura tgi igls passa 500 participants èn partias segl tratg da 25 km da Lantsch a Valbella ed anavos a Lai. Per l’amprema geda è la partenza dalla cursa Planoiras stada ainten l’arena da biatlon a Lantsch e persiva on igls organisatours retschet angal bungs resungs. Eneda daple è sa musso tgi Lai e Lantsch on persungas cun ena gronda experientscha per organisar ena cursa internaziunala e chegl tenor igls criteris tgi la FIS pretenda oz er per cursas popularas da passlung scu chegl tgi igl Planoiras è.

Sa legro da turnar
an nossa regiun
Igl victour Remo Fischer, tgi ò digl reminent gudagnea igl 2011 igl maraton engiadines, è sto incanto digl tratg e cunzont er dall’atmosfera. «Ia ma va legro da neir a Lantsch siva tgi am veva plaschia schi bagn tar igl Tour de ski da son Silvester e da Bumang», dei igl passlunghist da 32 onns. Igl 2009 veva Remo Fischer contanschia igl sagond post tar igl Planoiras davos Toni Livers da Trun e dumengia passada damai gudagnea chel cun en taimp da 55 minutas e 41 secundas. Chel taimp è a madem mument er en nov record pigl tratg da 25 km. Anfignen dumengia passada tutgiva chel a Pascal Grab da Grabs, tgi veva gia igl 2008 stgers 40 secundas pi dei per chella distanza. Da Parpan anfignen a Lai è reuschia a Remo Fischer da sa distanztger da sies pi ferms concurrents, chegl er cun aveir unschia optimal igls skis. Sia fegnameira seia ossa da contanscher bungs resultats tar igl campiunadi svizzer la proxima fegn d’emda a Leysin ed alloura igls 50 km tar l’olimpiada a Sotschi, schi tanscha ansomma da sa qualifitgier.

Betg tanschia pigl podest
Dus passlunghists grischuns tgi èn igls davos onns stos segl podest tar igl Planoiras èn Gion Andrea Bundi, sesent a Tavo ed Andrea Florinett da Scuol. Igl 2012 veva igl Sursilvan termino la cursa scu sagond ed igl Engiadines ò schizont gudagnea la cursa igl 2011. Da preschaint èn tots dus partias scu favorits per far en bung resultat ed alla fegn tuttegna betg contanschia en plaz segl podest. Gion Andrea Bundi ò mantganto igl terz post per 39 secundas ed Andrea Florinett ò gia da sa cuntantar cugl 12avel post ed en retard da quatter minutas segl victour Remo Fischer. La cursa dallas donnas ò gudagnea cun Antonella Confortola dall’Italgia ena anterioura passlunghista internaziunala tgi ò gio gudagnea medaglias tar igls gis olimpics e tar igl campiunadi mundial da cursa lunga. Sies taimp tar igl Planoiras è sto 62 minutas e 31 secundas. Cun chel taimp è la victoura stada per treis minutas pi bod aint igl final tgi Ursina Badilatti da Samedan, tgi è neida sagonda.

Er igls participants
surmirans èn stos pi sperts
Dalla parteida all’occurrenza da passlung è er sto en bel domber sportists da nossa regiun. Nia a freida igl migler cun las relaziuns pitost «deiras» è Claudio Trinkler da Mon. Igl om da 45 onns è nia 19avel ed ò gia seis minutas pi dei tgi Remo Fischer. Fatg anfignen ossa tottas 29 cursas ò Urs Baselgia da Lantsch ed en onn avant igl grond giubileum, termino igl Planoiras segl 43avel post. Alla fegn è igl passlunghist rutino sto nov minutas pi plang tgi igl victour. Per passa tschintg minutas pi spert tgi avant en onn è sto actualmaintg Sascha Janutin da Savognin. El ò obtignia igl 62avel post e pers sen Remo Fischer diesch minutas. En ulteriour Surmiran tgi è er adegna dalla parteida agl Planoiras è Stefan Durisch da Casti, tgi stat a Razegn. El ò contanschia igl 90avel post e gia 68 minutas anfien tar l’arrivada a Lai.

Legenda:


Remo Fischer (san.), igl victour cun Urs Baselgia da Lantsch.




Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Tots cunter igl campiunadi mundial

Tots cunter igl campiunadi mundial

Pagina da Surmeir
16.01.2014 - 09:38

G.N.S. Ena classa per sasez è sto Seppi Rottmoser, igl actual campiun mundial da sprint. Da sa qualifitgier pigl final è reuschia a nigns atlets grischuns. Bler lod on retschet igls organisatours dalla concurrenza, cun lour parsoura Gian Andri Capeder.

Cursas per skiunzs da turas dattigl ena rotscha an en anviern, cunzont ainten la Svizra franzosa, an Austria, Germania, Frantscha ed an Italgia. I dat perfign er ena coppa mundiala uffiziala, noua tgi alla fegn dalla staschung gudogna en sportist igl classamaint general. Cursas cun igls skis da turas an furma da sprint, chellas èn agl exteriour bler pi popularas tgi an Svizra. Avant en onn ò gia li a Lai l’amprema ediziun dad ena cursa da sprint ed organiso veva chella cun success Gian Andri Capeder da Savognin, cun passa 20 voluntaris. Sonda passada ò el cun sies gidanters fidevels danovamaintg organiso an moda perfetga la sagonda ediziun digl «Grischa Sprint».

En agen anschign
per metter se las pels
Losch è igl president digl comite d’organisaziun cunzont sto tgi Seppi Rottmoser, igl campiun actual da sprint tar las cursas da turas, è sa participo all’occurrenza. Igl atlet sez è alloura er sto incanto digl tratg dalla cursa, digl li e betg igl davos er dall’organisaziun. Per igls aspectatours e sa tgapescha er per igls oters participants è bagn sto ensatge fitg singular da vaseir cun tge dinamica, tecnica e cun tge spertezza tgi igl campiun mundial è ia orase e cunzont er cun tge anschign tgi el ò mess se las pels sen igls skis. Seppi Rottmoser dei per exaimpel tgi singuls deis exercitescha el anfignen en’oura da metter se e piglier giu las pels. Ultra da chegl fetscha el adiever da pels da langa-nursa, tgi seian optimalas per eir orase dallas pizzas. An en anviern sa participescha Seppi Rottmoser a 25 cursas da turas e la stad trenescha igl sportist da 23 onns, cun eir savens a muntogna e cun scliviglier.

Treis gedas igl pi spert
Ainten la cursa da qualificaziun è Johannes Graf, en atlet austriac, sto per diesch secundas pi spert tgi igl campiun mundial. A parteir digl quart final ò alloura la concurrenza gia nign stetg cunter Seppi Rottmoser, tgi ò prest declasso sies concurrents. El ò duvro pigl tratg dad 800 m (angiu cun igls skis, se cun las pels, orase cun igls skis, a pe e puspe angiu cun igls skis) treis minutas, 12 secundas e 42 tschentavels. Igl sagond, Iwan Arnold, igl atlet digl Valleis, ò aint igl final pers segl victour tschintg secundas. Johannes Graf, igl Austriac, perda scu terz alloura gio 11 secundas segl victour digl sagond «Grischa Sprint». Gio eida a fegn aint igl mez final è l’occurrenza per Mario Riatsch da Sent e per Christoph Mareischen da Savognin, gio aint igl quart final. Schi lagn gist cumparagler igl taimp digl pi spert dalla categoria «amateurs», cun chel digl victour, schi croda an îgl tgi chel ò duvro pigl tratg passa treis minutas a mez daple.

Rangaziun categoria elita
1. Seppi Rottmoser, Rosenheim (GER), 3.12.42, 2. Iwan Arnold, Simplon vischnanca, 3.17.15, 3. Johannes Graf, Dornbirn (A), 3.23.72, 4. Daniel Zugg, St. Gallenkirch, (A), 5. Patrick Innerhofer, Bludesch, (A), 3.40.40, 6. Josef Suter, Muotathal, 3.54.24.

Rangaziun categoria «fun»
(gudagnea ò chel tgi ò gia la pi pitschna differenza tar igl taimp an media dallas dus cursas)

1. Geni Ballat, Parsonz 03.89, 2. Adrian Farrér, Savognin, 04.24, 3. Sandra Nadig, Lantsch, 07.33, 4. Felix Ulber, Lantsch, 09.98, 5. Christian Züger,
Savognin, 10.84, 6. Filip Sonder, Salouf, 24.12.

Legenda:

Onour per Gian Andri Capeder (dretg), igl president digl comite d’organisaziun tgi cun Seppi Rottmoser è er sto dalla parteida igl campiun mundial da sprint.




Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Dinamica an Val Alvra

Dinamica an Val Alvra

Pagina da Surmeir
09.01.2014 - 08:25

l pb. Per set cumegns an Val Alvra vign igl 2014 ad esser en onn istoric. Schinavant tgi igls votants da chels cumegns decidan igls 28 da favrer 2014 la fusiun. Igl mument discorra navot ancunter. Ena davosa analisa cun igl parsoura digl project, Daniel Albertin da Mon.

Daniel Albertin, igl onn 2014 è gio en pêr deis vigl. Per Vous tgunsch en onn en po pi impurtant tgi oters scu iniziant e parsoura digl project da fusiun per igls set cumegns an Val Alvra?

Daniel Albertin: Ia less betg deir tgi igl onn 2014 seia pi impurtant tgi en oter onn. Vessan pero 6 da 7 cumegns da far bung igl contract da fusiun igls 28 da favrer, schi datigl franc en onn cun anc blera lavour per las preparativas pigl nov cumegn Alvra. Chella sfida e chella lavour lainsa er surpiglier an favour da nossas abitantas ed abitants digl nov cumegn Alvra.

An Val Alvra ègl gio la terza amprova per ena fusiun digls cumegns. An differentas variantas. Las dus davosas gedas è en tal project gio nia sbitto gio ainten la fasa iniziala. Igl amprem project è sto cun igls cumegns Mon, Stierva, Alvaschagn e Casti. Lò è Alvaschagn mianc antro ainten las discussiuns ed ensacuras è er Mon sortia digl project. Vous eras lò betg anc mastral da Mon, ma ainten suprastanza ed er alla finala cunter la fusiun. Tge az ò veiramaintg convertia da Saulus tar Paulus?

Daniel Albertin: Igl amprem project menziuno è sto avant 14 onns, franc en taimp tgi las resalvas anvers fusiuns eran anc bler pi grondas ed igl basigns da fusiuns veva betg anc tanta prioritat scu oz. Vurdond anavos lessa deir tgi vessan gio da lez taimp gia dad aveir igl curasch da far part a la fusiun digls 4 cumegns Stierva, Mon, Casti ed Alvaschagn.
Sch’ins peglia serious la responsabladad politica schi stuainsa er an la nossa Val Alvra fusiunar igls noss cumegns. E chel zap tgi faschagn igls 28 da favrer è pir igl anprem. Nous vagn anc oters cumegns an nossa val tgi niron bod u tard er a tschartger ena collaboraziun pi strètga ed examinar ena fusiun dall’antiera val.

Tar fusiuns ègl da star attent
anfignen
igl davos de

Ossa anc avant la votaziun definitiva digls 28 da favrer èn anc dus seiras d’infurmaziun, pero dattigl igl mument nigns segns tgi vess betg da gartager?

Daniel Albertin: Tar fusiuns ègl da star attent anfignen igl davos de. I para forsa anvers anor tgi detta nigna opposiziun. Gist uscheia ègl er tar nous betg. L’opposiziun tgi nous vagn giuditgesch’ia scu opposiziun da persungas singulas tgi provan da sa tigneir schi dei scu pusebel ve da pretensiuns da pussanza ed interess particulars.

Cura tgi ins vo ve dad en project ins imaginescha magari scu el vess dad esser alla finala. Forsa gist exact uscheia è la Vossa visiun betg stada?

Daniel Albertin: Naturalmaintg vessans gia gugent schi er Lantsch e Farrera fissan sa participos agl project da fusiun. Pero ischans ossa sen buna veia cun igls set cumegns tgi on fatg bung igl messadi preliminar igls 22 da mars da reuscheir ena fusiun e da far en ferm cumegn an la val Alvra dafora.





Oz siva las
examinaziuns
tgi vagn fatg
deplorescha betg tgi gl’è betg
gartagea da far
en cumegn
rumantsch

Nign forsa concrets. All’antschatta erigl previa da tschartger la pussebladad dad ena fusiun tranter igls cumegns Alvaschagn, Casti, Brinzauls, Lantsch, Mon e Stierva. Damais ena visiun per en cumegn rumantsch an Val Alvra. Deplorez tgi chegl n’è betg gartagea?

Daniel Albertin: Oz siva las examinaziuns tgi nous vagn fatg cun tot igls cumegns deplorescha betg tgi gl’è betg gartagea da far en cumegn angal rumantsch. Na, cuntrari, gl’è angal d’avantatg tgi vagn davert igl perimeter ed er piglia an las examinaziuns igls cumegns Alvagni e Surava. I niro a dar en cumegn rumantsch/tudestg e chegl è la realitad dalla Val Alvra.

Ed alloura ins ò integro er anc Alvagni, Surava e Farrera aint igl project. La situatziun scu ella sa preschainta avant la votaziun è tgi Lantsch e Farrera fon betg part. È chegl donn tenor igl Voss meini u ischas da buna speranza tgi de u de vignan er chels dus cumegns a far part?

Daniel Albertin: Scu menziuno dovrigl forsa anc en po taimp, ma i vign igl taimp tgi vagn da far partratgs da fusiunar cun tot igls cumegns an la val Alvra. En proverbi dei: betg tema dad eir plang, ma tema da star salda.

Ena dumonda en po spinousa è adegna stada chella dalla scola, essend tgi igls cumegns an Val Alvra on per part rumantsch e per part tudestg an scola. È ossa la varianta cun la scola rumantscha ad Alvaschagn e la scola tudestga ad Alvagni definitiva?

Daniel Albertin: La varianta dalla scola primara tudestga ad Alvagni è definitiva.
Igl li da scola per igls scolars rumantschs è igl giaveisch anc adegna da far el ad Alvaschagn. Pero vainsa dad esser schi realists da veir tgi nign betg da reuscheir igl travagl da scola ad Alvaschagn pigl onn da scola 2014/2015.
Las examinaziuns tgi igl cunsegl da scola è ve da far, dattan igl proxim taimp las infurmaziuns basignevlas per mussar se igl li da scola per igls scolars rumantschs.

Sen fundamaint dalla disdetga da Salouf agl consorzi da scola Salouf-Mon-Stierva ed igl fatg tgi Alvaschagn, Brinzauls e Casti èn anc liias cun Lantsch anfignen igl 2017, on Mon e Stierva da tschartger en’atgna schliaziun per chel taimp. Datigl gio chella?

Daniel Albertin: Na chella dattigl betg anc, pero sclera igl cunsegl da scola differentas variantas tgi nissan an dumonda anfignen tgi igls noss partenaris (Alvaschagn, Brinzauls e Casti) son sa schliier digl consorzi da scola cun Lantsch. Ena varianta tgi è d’analisar è franc er ena scola primara rumantscha a Lantsch.

Alla finala on da neir fixadas bleras tgossas aint igl contract da fusiun. Er tgossas dad alps e pas-tgiras, dretgs dad avas e funta-ngas, dumondas dad alps e dretgs da carrar sen veias da gôt e sen las aclas. Ègl gartagea da concretisar tot chellas tgossas aint igl contract, uscheia tgi igl votant è infurmo e compra betg per part igl giat aint igl satg?

Daniel Albertin: Na, chegl è betg pussebel. Ins so betg pretender tgi en cumegn fusiuno mossa se tot igls detagls e tot las schliaziuns, taxas e reglamaints sen las dumondas menziunadas. Fusiunar è en proceder tgi dovra taimp e lavour. Per part èn chels problems er oz betg schliias ainten igls cumegns. E chels tgi pretendan tg’ins stoptga saveir igl davos detagl, mintga lescha e mintga regulativ per saveir sa decider per la fusiun, chels ins vign er betg da persvader cun aveir elaboro tot igls detagls!

Impurtanta è er la furma politica digl nov cumegn fusiuno. Ins vot gio tigneir la radunanza communala, damais betg en cunsegl communal. Ed an tge domber e furma è preveida la suprastanza communala, noua niss la canzleia etc.?

Daniel Albertin: Cun aveir set cumegns aint igl perimeter dalla fusiun ègl previa dad aveir set commembers/as an suprastanza cun igl mastral/mastrala. Per l’amprema perioda d’uffezi duess mintga vischnanca aveir en suprastant/a. Igl cumegn tgi metta igl mastral/mastrala so betg er anc metter en suprastant.
La canzleia vign a Casti scu gio menziuno aint igl messadi preliminar.

Chella dumonda vign en po bod

Vous vez mess grond angaschamaint e gronda lavour ainten chest project da fusiun. Fissas er gugent igl amprem mastral da chest nov cumegn cun radond 1250 abitants ed igl sagond grond cumegn da Surmeir?

Daniel Albertin: Chella dumonda vign en po bod. Igl amprem laschainsa votar igls votants e las votantas digls set cumegns sur digl contract da fusiun basond sen igl messadi tgi vign a dar sclarimaint detaglea sur dalla fusiun preparada. Siva analisainsa las decisiuns digls singuls cumegns ed alloura ins pò far partratgs sen chesta dumonda.

Angraztg per igl discurs.

Legenda:


Igls proxims meis vign a sa decider schi igls set cumegns an la Val Alvra fon l’antschatta per en avigneir communabel.





Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
An sarvetsch per patria e nateira

An sarvetsch per patria e nateira

Pagina da Surmeir
09.01.2014 - 08:24

l pb. Anstagl da far la recruta on giovens er la pussebladad da far schurmetg civil an differentas furmas. Ossa siva dad en onn ègl er pussebel da far schurmetg civil a Salouf e da far part ve da projects ve da cuntrada e nateira. Chel sarvetsch civil magna Marcel Züger.

Mintg’onn von an Svizra ca.
40 000 omens giovens alla mostra. Da chels èn ca. dus terzas obliias da far sarvetsch. Radond 25 000 fon en sarvetsch militar e da chels fon bung 3000 en sarvetsch dad 11 meis ed on siva fitto.
Digls giovens tgi èn nias declaros scu habels da far militer fon ca. 6000 en sarvetsch civil. Oz è chegl pi lev tgi eneda. Schi egn vot betg far militer ord muteivs etics, religious u dalla cunsienztga è chegl nign problem. En mussamaint per lour voluntad vign documentada antras ena dirada da 1.5 pi lunga (total 390 deis) tgi chels tgi fon militer (260 deis) . Ed i dat er diversas furmas per prestar chest sarvetsch. Chegl èn principalmaintg angaschamaints segl camp social, da sanadad ed er agl exteriour scu ageid da svilup per teras digl terz mond. Igls davos onns è neida vetiers la pussebladad da s’angascher durant igl sarvetsch civil segl camp schurmetg digl ambiaint, nateira e cuntrada.

Ena «filiala» a Salouf
Siva digl 2008 dattigl ena organisaziun mezprivata tgi sa nomna «Naturnetz». Ella ò igl sies radius d’acziun principalmaintg anturn Turitg e porscha a giovens tgi on da far schurmetg civil la pussebladad da far lour sarvetsch cun lavours an favour dalla nateira e cuntrada. Ed ossa en bung onn dattigl uscheia per deir ena «filiala» grischuna tgi sa nomna «Naturnetz Graubünden» cun la sedia a Salouf. E magnafatschenta da chella è Marcel Züger. Ansemen cun el lessans dar ena invista an chella organisaziun e trer ena amprema bilantscha siva igl amprem onn. Tge è ansomma igl pensum digl magnafatschenta? Chel descreiva el uscheia: «Ia sung a madem mument schef e famegl. Chegl è igl bel ve dalla mia lavour. D’ena vart vaia en pensum da direcziun, ia aquiresch projects e ed organisesch e magn igls angaschamaints digls civis (scursaneida per chels tgi prestan sarvetsch civil). Da l’otra vart stunga er davos la maschina da saer u la rezgia a motor e met mez mang vedlonder». E per el seia er impurtant da betg angal esser preschaint alla lavour cura tgi gl’è bel’ora, mabagn er cura tgi seia freid, caleiras ed igl pi strantg.
E tge premissas ò en gioven tgi vot prestar sarvetsch civil an favour dalla nateira e cuntrada d’aveir per neir a Salouf tar Marcel Züger? El stoptga an amprema lengia esser mutivo. I seia betg basigns tgi el seia en pour muntagnard e vegia forzas enormas. El duess pero esser pront dad eir anfignen tigl cunfegn dalla sia prestaziun. «Las lavours per la nateira èn gio ensatge tgi fò senn, pero per me aglmanc schi impurtant è igl svilup dalla persunalitad da chests omens giovens», dei Marcel Züger. Uscheia seigl impurtant, tgi or digls giuvinots davaintan omens. Chegl tunga forsa en po tgutg, ma i dovra per la lavour betg machos, pero er betg da chels tgi sa stroclan dapertot. Els vegian en program dètg strantg. La lavour antscheva la dumang allas 07.00 e seia fittada la seira allas 18.00. Oter tgi igl venderde seira.

Veiver da cuminanza
Ed er la veta digls civis durant l’emda n’è betg ena veta d’otel, mabagn sumigliant agl sarvetsch militer tgi ins veiva da cuminanza. Vot deir da far ansemen igl tigneirtgesa, cuschinar, d’anviern metter fi an pegna, parager oravant marenda per igl de siva. Ed er cò dettigl chel squitsch da gruppa, chegl tgi el catta da prancepi er betg schlet. Uscheia saptgan er carstgangs tgi sa zoppan schiglio pitost ainten lour tgesa da glimaia, neir fatg responsabels. Pero duess igl squitsch er betg esser mengia grond e controllo ed i dovra en bung sentimaint e chegl seia egn digls impurtants pensums digl manader da project. Marcel Züger: «La mia fegnameira è da rivar cun mintgign anfignen tar igl sies cunfegn da prestaziun». Betg cun dril autoritar, mabagn cun chegl tgi ins nomna ainten la pedagogica «autoritativ», vot deir en bung masdetg da reglas e collegialitad. Ainten en mond tgi pitescha per part digl dictat dalla cumadevladad e pussebladads da tscherna sainza fegn, on igls civis betg las lètgas: i dat en project e chel ò da neir realiso e chegl (prest) da tott’ora. Nous vagn gia igl onn passo vers 80 omens giovens e dus eran «ovs marschs». Digls oters seia igl resung sto quasi unisono fitg bung. Ed ins vegia zont ludo la buna atmosfera e la buna collegialitad. «Tar nous vign nign bagndiso, pero er nign schicano», remartga Marcel Züger. «Nous purschagn la pussebladad da far ena lavour ruschanevla, uscheia tgi igls omens pon veir la seira tge tgi els on presto. Magari enigl mez fittos – e tuttegna u forsa gist perchegl enigl total cuntaints».

Diversas lavours
Lavours tgi igls civis da Salouf on fatg igl onn passo èn p.ex. meirs sitgs aint igl Parc Ela, biagier or e migliurar sendas e veias da viandar, saer spondas ertas e paleis etc. Tgi definescha las lavours? Da prancepi stoptgan chegl esser lavours tgi dettan ena plevaleta alla nateira u alla cuntrada. Ea, mintgatant seia igl nez indirect. Els vegian an divers projects taglea or tgaglias sen pastgiras carscheidas aint ed uscheia stgaffia spazi da veiver per utschels e pullas tgi eran svaneidas. Chegl seian lavours fitg intensivas da taimp. An en oter cass seian els nias clamos per gidar da tigneir liber ena veia d’alp. E tar lour lavours saintan els magari er dumondas criticas. Uscheia schi els vegian fatg en piogn per rivar tar en’alp, alloura ins possa metter an dumonda la plevaleta ecologia. Pero schi l’alp niss betg nizigeida ple, alloura vessan els da far bler daple lavour per saveir duvrar ella puspe e chegl sainza problems da stueir giustifitgier lour angaschamaint. «Savens ins sainta tgi igl cantun Grischun crescha aint. Nous ampruagn dad impedeir chegl an cundiziuns favorevlas», manegia Marcel Züger.
Uscheia vignan er realisadas lavours ainten la regiun da Surmeir. A Salouf ed a Mon ins vegia an divers lis taglea or tgaglias e cultivo las pastgiras. Sen l’Alp Flex vegian els saea paleis e biagia an divers lis digl Parc Ela meirs sitgs. Ad Alvaschagn ins vegia saea an incumbensa digl uffezi da construcziun bassa digl cantun ena sponda sper veia tgi seia dad impurtanza ecologica.
Per saveir far las lavours stò
«Naturnetz Graubünden» aveir ena incumbensa. Chella so p.ex. esser da parcs dalla nateira scu igl Parc Ela u igl Parc Beverin, la Pro Natura GR u igl uffezi per nateira ed ambiaint cantunal. Siva seigl magari er igl uffezi cantunal per tgatscha e pestga, la RegioViamala, igl uffezi da construcziun bassa cantunal u AlpTransit. Pero totgan er cumegns, corporaziuns d’alp, secziuns da catscheders u pours tar lour clientella.
An chegl tgi pertotga la compra ed igl mantignamaint da vehichels per rivar agl li da lavour, maschinas ed utensils per far las lavours è chegl tgossa da «Naturnetz Graubünden».

La tgesa digls civis a Salouf
Marcel Züger ò ena gronda tgesa a Salouf gist an mez vischnanca. Essend tgi el dovra per sasez angal ena pitschna part ò el a disposiziun bleras stanzas per dar cutier agls civis. An media èn chegl 10 - 12 persungas tgi dorman ainten stanzas da 2 anfignen 4 persungas. I seian er gio stadas 18 persungas ainten tgesa, alloura vegia el da metter a disposiziun la sia stanza da giasts privata. Digl reminent è er la localitad da biro da «Naturnetz Graubünden» ainten tgesa.
Ainten tgesa èn er igls duevels indrezs sanitars. «Cura tgi gl’era plagn vevans magari problems cun l’ava tgoda, ma chegl vign er migliuro», agiunta igl magnafatschenta. Ed er pussebladads da cuschinar dattigl ainten tgesa avonda.
E quant dei stattan igls civis a Salouf? Chegl è fitg different e scu tg’el parta aint igl sies taimp da schurmetg civil è tgossa da mintga singul. Essend tgi igls omens vottan er neir ensacuras fittos cun lour sarvetsch civil, fon igls ples
2 - 4 meis agl toc. I dat er taimps tgi igls civis on ena lavour magari gliunsch davent da Salouf scu p.ex. agl Tessin, alloura vign procuro per en dormitori agl li, resp. cun tendas.
Igls civis vignan er indemnisos per lour lavour scu igls suldos. Vot deir tgi els survignan ena indemnisaziun tenor igl reglamaint da cumpensaziun da paia digl militer ed igl sold.
Cutier e dunsagna vign pero betg indemniso dalla confederaziun, mabagn sur igls projects. E per lour lavour vign «Netznatur Grischun» paea digl incumbensader. Per igls civis vign dumando ena schurnada favorevla. Per vehichels, maschinas e gaffanaglia vign chinto tenor tariffas usitadas e per igl manader da project vign chinto tenor las tariffas dad en selvicultour.
«Nous ischan igls pi bungmar-tgeas offereiders dad angaschamaint per igl sarvetsch civil e savagn porscher ena lavour absolutamaintg da qualitad. Nous vurdagn er da recrutar civis mutivos per talas lavours e schi ins vot survagneir dad els ena prestaziun maximala vo chegl betg sainza la duevla tgira e mutivaziun».
An chegl tgi pertotga l’indemnisaziun digl magnafatschenta, stò chegl scu tar igls oters ampluias e l’infrastructura neir finanztgia sur igls projects. Ed el vegia atgnamaintg dad ager scu en impressari. I seia pero betg uscheia tgi daple gudogn tgi vigna recaltgea e daple paia tg’el vegia. Alloura geia igl gudogn aint igl travagl. Ad el seia chegl er betg schi impurtant. Pero seia el cuntaint dad aveir ena lavour interessanta, varionta e pretensiousa. E per el scu biolog, luvrant da gôt, legnamer e leir esser pour, seia chegl igl job ideal. La sia fegnameira seia da survagneir anc daples ed interessants projects. E schi schi el veia scu tgi chels omens giovens vegian sa sviluppo durant chellas pêr emdas u meis, alloura seia el ple tgi cuntaint.


Legenda:


Marcel Züger è igl manader digl «Naturnetz» Grischun cun la sedia a Salouf.





Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Solidaritad e taimp on en'otra muntada

Solidaritad e taimp on en'otra muntada

Pagina da Surmeir
09.01.2014 - 08:22

pb. Igl onn passo ò la Banca Raiffeisen Svizra interoduia ena acziun speziala per igls sies ampluias. Els survagnivan dasperas las vacanzas normalas en congedi da 12 emdas. Da chella occasiun ò fatg adiever Bruno Wasescha (50) da Savognin.

Na, gl’è betg sto uscheia tgi igls ampluias dalla Banca Raiffeisen vessan tots gia l’occasiun da far 12 emdas vacanzas, damais quasi treis meis. Igl dretg d’en tal congedi tar la Banca Raiffeisen on tots igls ampluias tgi appartignan alla scala da salarisaziun 4 u 5. Pinavant pon chels ampluias far adiever da chest congedi sepezial siva 13, 23 ni 33 onns da lavour tar l’interpresa. Pero maximalmaintg dus gedas ainten la carriera. Igl intent da chella acziun è d’ena vart tgi igl travagl an banca funziunga veanavant er durant l’ absenza digl pertutgia. Chegl è er ena schanza per igls oters collaboratours da pudeir surpiglier daple responsabladad. Igl furtino ò dabung 12 emdas vacanzas e pò uscheia realisar igls sies semis.

Betg spitgier anfign la pensiun
Da prencepi pò chel u chella amplueida tgi vign an regress dal’acziun da persunal tar la Raiffeisen simplamaintg far treis meis vacanzas. Da vart dall’interpresa dattigl cò er nignas perscripziuns scu ensatgi passainta chel taimp. Naturalmaintg tgi tenor la filosofia dalla banca ins ò tschertas visiuns scu tgi igl pertutgia pudess nizigier chel taimp liber supplementar. Uscheia tgi el na stò betg spitgier anfignen tar la pensiun per realisar igls sies semis. Mabagn anfignen tgi el è anc sang e frestg. E naturalmaintg ò l’interpresa plascheir schi igl congedi spezial vign nizigia u aglmanc ena part da chel per angrondaneir igl horizont e schlarger la furmaziun generala cun en viadi u cun ranfrestger e sa perfecziunar ainten lungatgs esters.
Per Bruno Wasescha tgi è manader dalla filiala dalla Banca Raiffeisen a Savognin e commember dalla direcziun dalla Banca Raiffeisen Grischun central, ègl sto ena decisiun per saveir realisar gio avant la sia pensiun egn digls sies semis: «Graztga agl grond sustign dalla mia famiglia, vaia pudia realisar chel igl aton passo. Igl taimp da lavour cozza prest l’antiera veta e finalmaintg ins veiva betg angal per la lavour. Per me è chesta “scolaziun” scu voluntari an l’Africa digl Sid stada gliunsch or la pi bela tg’ia va pudia frequentar. Ia vess er pudia star treis meis a tgesa e far neir nar tots».

È s’inamuro ainten la tera
Schi pertge ò Bruno Wasescha gist tscharnia dad eir 8 emdas digl sies congedi ainten l’Africa digl Sid. E betg an vacanzas, mabagn ò el collaboro tar en project da scola? «Ia sung gio dad onns fascino da chella tera. Ena tera tgi è ancunaschainta scu povra, ma antras la sia amicabladad e cordialitad er fitg retga». Ed el vegia panso da metter a disposiziun las sias forzas durant diversas emdas a gliout tgi èn betg aint igl plagn scu nous.
Gl’è betg uscheia tgi la Banca Raiffeisen fiss stada gidevla ainten l’organisaziun digl project an Africa digl Sid. Chegl è stada la tgossa da Bruno Wasescha sez: «Ia va m’infurmo per internet. Bleras instituziuns ancunaschaintas am savevan mianc porscher sustign per igl mies giaveisch ainten chesta tera. La «south africa stay gmbh» ò alloura savia adampleir igl mies desideri. Pigl sgol sunga sto mez responsabel.
E scu gio menziuno è igl manader dalla Banca Raiffeisen a Savognin betg ia an Africa digl Sid a far vacanzas. Mabagn ò el tschartgea sapientivamaintg la povradad dalla tera. E chella ò el catto aint igl «township Kayamandi». Lò abiteschan passa 30 000 persungas e chellas èn tottas da pel neira. Las relaziuns d’abitar a lò èn ple tgi modestas. «Ia va gia igl cletg da pudeir veiver tar ena famiglia indigena e va cotras amprendia a canoscher bleras otras culturas da chesta populaziun. Digl reminent dattigl an chest martgea nigns hotels», ò Bruno Wasescha declaro.

Sa fatg nizevel per la scola
Schi tge ò igl om da Savognin fatg a Kayamandi? Igls amprems deis ò el passanto ainten la scoligna. Siva ò el pudia gidar indrizzar la biblioteca per la «high school Makupula». 820 scolars frequaintan chesta scola. La sia lavour consistiva da registrar codeschs (tetel, nom digl autour, lungatg etc.), scu er tots igls scolars cun nom, prenom e fotografia. En de ò el anc pudia instrueir ena classa ainten chints. Els vevan gist igl tema valutas estras, noua tgi el è naturalmaintg verso. Previa era er da concepeir en iert. A chel project ins ò pero gia da renunztgier, cunchegl tgi la biblioteca veva prioritad. Naturalmaintg ò el er fatg enqualtgi excursiun cun igl oters voluntaris durant igl sies taimp liber.

Povradad e retgezza:
egn speras l’oter
Tunro siva chellas 8 emdas puspe an Svizra è Bruno Wasescha cun en grond lascher plagn impressiuns. E chegl impressiuns da tottas sorts: «La pi gronda impressiun am ò fatg quant manevel tgi retgezza e povradad èn. Angal tschintg minutas davent da mia dimora veivan igls alvs e retgs. Betg an baraccas sainz’ava, tualetta e scaldamaint, mabagn ainten villas ed aint igl luxus».
Ma Bruno Wasescha n’ò betg passanto chel taimp an Africa digl Sid e rimno bleras impressiuns ed experientschas e cun chegl basta. «Ia va veiramaintg am piglia avant da turnar bagnspert puspe. Pi gugent oz tgi dumang». Alloura pigless el chest’eda er la sia donna ed els faschessan visitas, scu el dei agl «mies Africans». La famiglia, noua tgi el ò abito, la scoletta, la scola etc. E naturalmaintg galdiss el er la fitg bela cuntrada cun las sias attracziuns.
E tgenegnas èn las tgossas tgi on amplaschia igl pi bagn an Africa digl Sid an cumparegliaziun cun la situaziun tar nous? «La gliout an l’Africa digl Sid è pi curtaschevla, cordiala e gidevla. Ella canoscha nigna scuidanza. Igls neirs am on musso quant cuntaint tgi ans so esser cun pac u navot. La solidaritad scu er igl taimp on tot en’otra muntada tgi tar nous.»


Legenda:

Bruno Wasescha cun dus scolars cuntaints.






Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Bustabs dasperas cirital ed alabaster

Bustabs dasperas cirital ed alabaster

Pagina da Surmeir
09.01.2014 - 08:21

pi. Igl Museum local Vaz ò davert sias portas anc avant la fegn digl onn vigl cun la vernissascha tar en’exposiziun da sculpturas ed egna da dessegn ed ò preschento igl codesch da Lili Schwarz, «Die Buchstaben meines Lebens». Surtot la scriptoura Lili Schwarz ed igl dessignieder d’art Werner Haas on savia carmalar notiers ena rotscha interesessos.

La Sala Parpan era bagn amplaneida cura tgi igl president dalla fundaziun Museum local Vaz, Walter Strässler ò benevento igl preschaints. Per la preschentaziun dallas dus exposiziuns surdat el dalunga igl pled a Jean Claude Cantieni. An Sala Parpan èn exponeidas angal ena pitschna schelta dallas passa 100 sculpturas, tgi igl Museum local Vaz ò dastgea culeir or igl onn 2002 a Paris e transportar an patria, a Zorten. La premaveira digl onn 2004 era la galareia Parpan pronta per las sculpturas, pero angal treis deis siva dall’avertura è igl artist mort a Paris an la vigliadetna da 102 onns, sainza aveir via l’amprema exposiziun an sia patria.

Sculpturas ed objects
da gleisch
Las sculpturas d’alabaster duessan damai, diesch onns siva dall’avertura dalla Sala Parpan, esser aint igl centrum dalla exposiziun d’anviern 2013/14. Sgola igl utschel d’alabaster vers las gleischs digl artist Werner Haas, ins savess dumandar antrond an sala. Chellas gleischs da veder da cristal an calours veivas, anromadas an plom e cun diversas furmas èn objects fitg bels an lour furmas e dessegn. Werner Haas, sesent a Barvogn è carschia se a Basilea ed ò gio antschet bod ainten sia veta d’artist a luvrar cun veder coloro e veder an plom. Durant 15 onns ò el luvro aint igl agen atelier da vedrareia d’art aint igl martgea vigl a Coira. El ò stgaffia fanestras an veder coloro, illumino objects da veder ed anc bler oter. El ò er do curs digl rom ed igl mument è el vedlonder da biagier se en atelier da veder d’art a Barvogn. Glieschs e puncts illuminos dattan taimpra agl ambiaint davains e dafora. E las gleischs ed installaziuns da Werner Haas adempleschan chel fatg an mintga cass da maniera excellenta.

En codesch plagn bustabs…
Per la preschentaziun digl codesch, pi bagn detg per la prelecziun da diversas parts digl codesch da Lili Schwarz, è l’antiera raspada neida anvidada an baselgia da son Duno a Zorten. Damai tgi chella è situada gist dasper igl museum, è chegl sto angal en pass. La bela baselgia paradava anc an totta decoraziun da Nadal e chegl ò do ena tot atgna taimpra a chella prelecziun. La feglia dalla scribenta, Corina Schwarz ò preligia diversas passaschas digl codesch. Ella ò fatg chegl cun ena vousch loma e fitg clera ed ins è nia pertschert digl liom tranter mamma e feglia e chegl tgi Corina ligiva. Damai era la schelta digls texts er betg angal casuala, mabagn ponderada a fegn. Anromada è la prelecziun neida dalla flautista Ursina Brun e da Kathrin Bamert cun l’arpa. Chels tungs, per part fitg fegns e per part dètg ferms èn propi stos igl punct segl i da chella belezza purscheida. Er la scribenta dall’ovra, Lili Schwarz era commuentada, seia chegl perveia dalla blera gliout preschainta u perveia dall’antiera atmosfera, an mintga cass cura tgi ella ò piglia igl pled per angraztger a tots ò ella spons ena larmigna. Scu tgi ella dei vegia ella scretg chellas istorgias, praulas e poesias tranter cuschinar e magler. Lili Schwarz è stada blers onns ustiera digl hotel da muntogna Sartons e descreiva poetic la vischinanza tranter olma e cuntrada, ella malegia cun bustabs ena lengia tranter l’amour e la patria. Igl sies codesch decreiva ella scu: «Codesch per igl banc-pegna, per la meisigna da notg e per minutas an quietezza». Propi la descripziun adattada per chella bel’ovra litterara. Ena viseta agl Museum local Vaz è da cunsiglier, betg igl davos per galdeir eneda la bela vista vers Surmeir da Zorten anor.
Taimp d’avertura mintgamai la gievgia dallas 13.30 – 17.00


Legenda:

L’autoura digl codesch, Lilli Schwarz (san) e Pia Poltera, tgi ò illustro chell’ovra literara cun igls sies maletgs fitg fegns.





Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>
Danonder vignan igls noms?

Danonder vignan igls noms?

Pagina da Surmeir
09.01.2014 - 08:19

pb. La derivanza digls noms e las schlattas vign betg casualmaintg uscheia scu chegl tgi gl’èn. Tar tscherts è la derivanza evidenta e tar oters manc. Lagn antschever eneda cun igls prenoms rumantschs.

Igls prenoms èn ensatge fitg persunal e totgan mintgamai a chella persunga. Dantant tgi las schlattas on aglmanc ena antiera famiglia u ena gruppa pi gronda ansemen. E cuntrari dallas schlattas tgi restan adegna tuttegna, èn igls prenoms fermamaintg variabels ed èn er sottaposts alla «moda». Igl mument è er tar nous da constatar ena ferma internaziunalitad tar igls prenoms. E cotras è la derivanza betg adegna transparenta. Glez è ella magari schi igl nom ò en origen lategn. Per exaimpel «Peder» tgi vign digl lategn «Petrus», chegl tgi vot ancunaschaintamaintg deir «la crepla». Schi ena donna ò igl nom «Justitia», schi era chegl savens en nom preferia per la matta dad en giurist. Pertge «Justitia» vot deir «gisteia». Ed ò en om igl sies nom «Pius» dereiva chel digl adiectiv lategn «pius» tgi vot deir an rumantsch «pietous». Igl pendant feminin è «Pia». Cler è er la derivanza digl nom «Gloria». Dantant è sen l’amprema betg gist da saveir identifitgier igl nom «Banadetg». An mintga cass betg an sia versiun surmirana. Pero vign er el digl lategn e chegl dalla cumposiziun «bene dicere», chegl tgi vot deir tant scu «deir digl bagn». «Banadetg è damais chegl tgi dei digl bagn.

Influenza dallas diversas teras
Schi vurdagn igls prenoms rumantschs, alloura constatainsa ena ferma influenza digl imperi roman, vot deir digl lategn. Tar las donnas on chels noms per solit la finiziun sen «a»: Maria, Catrina, Julia, Petra, Margarita, Rosa, Gianna etc. Igls davos decennis èn er an tera rumantscha davantos actuals noms da derivanza franzosa tgi on la finiziun «e». Uscheia «Fabienne», «Nicole», «Melanie», «Natalie» eua.
Tar igls noms digls omens on chels derivants dall’Italgia tgi fettan sen «o«» gia en ferm resung: «Marco», «Renzo», «Adriano», «Riacardo», «Sandro», «Mauro» ed anc blers oters.
Schi ena donna ò nom «Carmen» schi sa tractigl dad en nom tipic spagnol. «Esther», «Judith», «Sarah», «Daliah» èn noms giudaics.
L’influenza anglofona ò igls davos onns betg angal cumpromito igl noss mond dall’economia e dalla tecnica, mabagn er igls noms èn betg sa farmos segl cunfegn. Schi ensatgi ò nom «Mike», ègl simplamaintg la versiun englesa da «Mitgel». Ed ò en om nom «Jeff», alloura sa tractigl dad ena scursaneida digl nom «Jefferson», è pero tipic engles. E «Cindy» è en nom da derivanza englesa tgi er donnas tar nous portan. E schi igl nom è «Sven», «Timo» u «Kim», alloura dereiva el ensanouas giu dalla Scandinavia.
Ozande è la tscherna digl nom influenzada ferm digl mond digl sport, dalla televisiun e digl film ed oters camps dalla vetas publica.

Noms rumantscheas
I dat er blers noms tgi existan er an oters lungatgs, on pero cugl taimp survagnia ena furma tipica rumantscha. Uscheia tgi dat els an chella furma angal an rumantsch. Uscheia è igl nom «Johannes», davanto «Gion», da Jacobus » è davanto «Giatgen», da «Gaudentius» è davanto Gudintg, da «Josephus» è davanto «Gisep».
Siva dattigl er noms tgi on survagnia an rumantsch ena furma scusaneida cun angal ena silba tgi è er tipica rumantscha: da «Marcus» è davanto «Marc», da «Rochus» è davanto «Roc», da «Paulus è davanto «Pol», dad «Otto» è davanto «Not» e da «Laurentius» è davanto «Lintg». Cò è da deir tgi «Marc» e «Pol» dattigl er an oters lungatgs.

Noms tipics surmirans
Tar las donnas ins pò deir tgi p.ex. «Nesa», «Gnagna», «Mica» e «Gheza» èn noms tgi ins sainta ple u manc angal an Surmeir. Er en nom tipic rumantsch è «Turte», tgi è pero pi deraso an Sursevla tgi tar nous. Tigls omens èn «Dietegen», «Nutegn», «Gultier», «Gianes», «Largias» e «Gorgias» tipics noms surmirans.
Ed alloura nignsa anc tar noms tgi èn perveia da lour finiziun veiramaintg tipics surmirans. E chegl noms dad omens tgi fettan sen «a». Scu tgi chesta atgnadad surmirana è neida è grev da deir, pero è ella veiramaintg singulara surmirana. Tals noms èn «Carla», «Gion Mareia», «Gila», «Matia», «Tona», «Giera» «Andreia» ed alloura er anc tot las cumbinaziuns da «Giatgen Antona», «Sep Antona», «Peder Antona», «Lurintg Andreia» etc. Atgnamaintg ena finiziun per noms da donnas. E tar igls oters lungatgs, zont tigl tudestg caschunga chegl magari malancligientschas ed uscheia capetigl betg rar tgi omens survignan ena brev u en pachet cun l’adressa «Frau Gila Crap» u «Frau Giatgen Antona Curtign».
Chegl è stada ena pitschna excursiun ainten la derivanza digls prenoms ord vista rumantscha. Ena excursiun tgi n’è betg cumpletta e tgi savaro betg sottasfrar a tottas dumondas scientific-linguisticas.


Legenda:

Igl prenom tradiva pi bod mecta exact danonder tgi ensatgi niva, oz n’è chegl betg ple uscheia.


Contribuziun Pagina da Surmeir




| Home |
 
<<<<Novitads>>>>